Khi các vùng đất đã rõ và các nước quan tử lớn đã đi hết, trên bàn cờ vây thường vẫn còn vài giao điểm không thuộc về ai: chúng nằm giữa quân đen và quân trắng, không được vây bởi một màu nào. Người chơi cờ vây gọi đó là điểm trung lập (tiếng Nhật: dame).
Tuỳ theo luật tính điểm, điểm trung lập có hoặc không có giá trị. Bài này giải thích vì sao trên Cờ Vây Việt — nơi dùng cách tính diện tích — bạn nên lấp hết điểm trung lập trước khi cùng bỏ lượt.
Điểm trung lập là gì
Một giao điểm trống được coi là đất của một bên khi nó chỉ tiếp giáp (trực tiếp hoặc qua các điểm trống khác) với quân của bên đó. Nếu một vùng trống chạm tới cả quân đen lẫn quân trắng, vùng đó không thuộc ai — đó là điểm trung lập.
Điểm trung lập hay nằm ở:
- Chỗ hai bức tường đen và trắng đứng sát nhau, cách một giao điểm.
- Giữa bàn, nơi các ranh giới gặp nhau.
- Quanh các nhóm song sống (seki).
Với cách tính đất
Với cách tính đất (Nhật, Hàn), điểm chỉ gồm giao điểm trống được vây trong đất mình cộng quân bắt được. Lấp điểm trung lập không thêm điểm cho ai, vì quân đặt vào đó không phải đất. Vì vậy người ta hay lấp điểm trung lập chỉ cho "gọn" hoặc để kiểm tra có điểm cắt ẩn không.
Với cách tính diện tích
Với cách tính diện tích (Trung Quốc, và trên Cờ Vây Việt), điểm của mỗi bên = số quân còn sống trên bàn + số giao điểm trống được vây. Khi bạn đặt một quân vào điểm trung lập, quân đó được tính, nên bạn thêm một điểm. Đối phương cũng vậy.
Hệ quả thực tế: ở cuối ván, hai bên thay nhau lấp điểm trung lập. Nếu có số lẻ điểm trung lập, bên đi trước lấy thêm một điểm. Điều này chỉ thay đổi kết quả khi ván rất sát nút, nhưng trên bàn 9×9 những ván sát nút không hiếm.
Đóng biên trước, lấp điểm trung lập sau
Thứ tự đúng ở cuối ván:
- Đi hết các nước quan tử có giá trị (kéo, nối, bò ở biên).
- Đóng biên: đảm bảo mọi vùng đất của mình được vây kín, không còn lỗ để đối phương bò vào.
- Lấp điểm trung lập.
- Bắt hết quân chết còn nằm trong đất mình (quan trọng trên site, xem dưới).
- Khi không còn gì đáng đi, bỏ lượt.
Vì sao phải bắt quân chết trước khi bỏ lượt
Trên Cờ Vây Việt, ván kết thúc khi hai bên cùng bỏ lượt liên tiếp, và máy tính điểm theo đúng những gì đang có trên bàn. Máy không tự quyết định quân nào là "chết": mọi quân còn trên bàn được coi là sống. Vì vậy, nếu trong đất bạn còn quân đối phương đã chết mà chưa bắt, vùng đó sẽ không được tính đủ cho bạn.
Quy tắc đơn giản: trước khi bỏ lượt, nhấc hết quân chết của đối phương ra khỏi đất mình bằng cách bắt chúng. Với cách tính diện tích, đặt thêm quân vào đất mình để bắt không làm mất điểm, nên bạn không thiệt gì khi làm việc này. Cách làm này tương tự bộ luật Tromp–Taylor, một bộ luật cờ vây rất gọn, hay dùng cho máy tính.
Lấp điểm trung lập có nguy hiểm không
Có một bẫy nhỏ: đôi khi lấp một điểm trung lập lại làm giảm khí của nhóm mình, mở ra một nước bắt bất ngờ. Trước khi lấp, liếc nhanh xem nhóm quân cạnh điểm đó còn bao nhiêu khí. Nếu sau khi lấp mà nhóm chỉ còn một khí, đối phương có thể bắt.
Ngược lại, một điểm trung lập "vô hại" đôi khi lại là điểm nối quan trọng: nếu bạn không lấp và đối phương lấp, họ có thể dọa cắt. Đây là lý do nhiều người chơi mạnh lấp điểm trung lập theo thứ tự có chủ đích chứ không tuỳ tiện.
Khi nào bỏ lượt
Bỏ lượt khi:
- Không còn nước quan tử nào có giá trị.
- Đã lấp các điểm trung lập bạn cần.
- Đã bắt hết quân chết trong đất mình.
Nếu đối phương bỏ lượt trước mà bạn vẫn còn việc cần làm, cứ đi tiếp; ván chỉ kết thúc khi hai lần bỏ lượt liên tiếp.
Luyện trên site
Hãy chơi vài ván 9×9 với máy ở trang chủ và để ý giai đoạn cuối: đếm điểm trung lập, bắt quân chết, rồi mới bỏ lượt. Ván trong tài khoản cho bạn xem lại nếu kết quả lệch với dự đoán. Đọc thêm tính điểm diện tích để hiểu cách máy đếm.
Khi đối phương lấp điểm trung lập trước
Nếu đối phương bắt đầu lấp điểm trung lập trong khi bạn vẫn còn một nước quan tử có giá trị, đừng vội lấp theo. Hãy đi nước quan tử đó trước. Điểm trung lập chỉ đáng một điểm mỗi cái, còn nước quan tử có thể đáng hơn. Chỉ khi các nước quan tử đã hết, việc lấp điểm trung lập mới là nước lớn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên lấp điểm trung lập khi chơi theo luật tính đất?
Có thể, để ván gọn và phát hiện điểm cắt ẩn, nhưng nó không thêm điểm cho ai.
Nếu quên bắt quân chết thì sao?
Trên site, quân đó được tính là sống, nên đất quanh nó không được tính cho bạn. Hãy luôn bắt hết quân chết trước khi cùng bỏ lượt.
Đặt quân vào đất mình có mất điểm không?
Với cách tính diện tích thì không, vì quân trên bàn cũng được tính. Với cách tính đất thì mất một điểm mỗi quân.
Số điểm trung lập lẻ thì ai được lợi?
Bên đi trước ở giai đoạn lấp điểm trung lập sẽ lấy được thêm một điểm, nếu hai bên thay nhau lấp.
Lấp điểm trung lập có bao giờ làm mình thua không?
Có thể, nếu lấp khiến một nhóm của mình còn một khí và đối phương bắt được. Vì vậy trước khi lấp, hãy đếm khí nhóm kề bên. Nếu có nguy cơ, nối trước rồi mới lấp.
Có cách nào nhận ra nhanh điểm trung lập không?
Nhìn những chỗ hai bức tường đen và trắng đứng sát nhau mà còn một giao điểm trống ở giữa. Đó gần như luôn là điểm trung lập.
