Khi các nhóm lớn trên bàn đã sống, các trận đánh đã lắng xuống, ván cờ vây bước vào giai đoạn gọi là quan tử — tiếng Nhật là yose, tiếng Anh thường gọi endgame. Đây là lúc hai bên đóng lại ranh giới giữa các vùng đất, từng nước một, cho tới khi không còn chỗ nào đáng đi.
Người mới thường coi quan tử là phần "dọn dẹp" nhàm chán. Thực tế, rất nhiều ván cờ giữa hai người ngang tay được quyết định ở quan tử, với cách biệt chỉ vài điểm. Bài này giải thích quan tử là gì, vì sao nó quan trọng và bắt đầu học từ đâu.
Quan tử bắt đầu khi nào
Không có tiếng chuông báo quan tử bắt đầu. Thường người ta coi quan tử bắt đầu khi:
- Không còn nhóm nào đang tranh sống chết.
- Các vùng đất lớn đã rõ chủ, chỉ còn ranh giới chưa đóng.
- Các nước đi chủ yếu làm tăng hoặc giảm vài điểm ở biên các vùng.
Người ta hay chia thô thành quan tử lớn (những nước ở biên, giá trị lớn, thường xuất hiện sớm), quan tử vừa, và quan tử nhỏ (những nước một hai điểm cuối cùng).
Vì sao quan tử quyết định nhiều ván
Hãy nghĩ thế này: trong một ván 19×19, có thể có vài chục nước quan tử, mỗi nước chênh nhau vài điểm. Nếu bạn chọn sai thứ tự hoặc bỏ lỡ tiên thủ ở một nửa số nước đó, cộng lại có thể mất mười điểm hoặc hơn — đủ để lật một ván đang thắng.
Trên bàn nhỏ 9×9, komi 7,5 và toàn bộ đất có khi chỉ vài chục điểm, nên mỗi điểm ở quan tử càng quý.
Ba câu hỏi cho mỗi nước quan tử
- Nước này đáng bao nhiêu điểm? (so với việc để đối phương đi ở đó)
- Nó là tiên thủ hay hậu thủ? (xem bài tiên thủ và hậu thủ)
- Có nước nào lớn hơn đang chờ không?
Thứ tự ưu tiên chung: tiên thủ hai bên trước, rồi tiên thủ một bên của mình, rồi hậu thủ từ lớn tới nhỏ. Chi tiết cách tính giá trị có trong bài giá trị nước quan tử.
Những nước quan tử quen thuộc
Người mới có thể bắt đầu với vài dạng nước hay gặp:
- Kéo (hane) ở biên: đặt quân chéo vào sát ranh giới đối phương ở hàng thứ nhất hoặc thứ hai, vừa làm nhỏ đất đối phương vừa giữ đất mình.
- Nối ở biên: sau khi bị kéo, nối lại để không bị cắt mất vài điểm.
- Bò trườn vào đất đối phương ở hàng một: những nước nhỏ nhưng tính đúng thì có lời.
- Lấp các điểm trung lập (điểm không thuộc ai) — xem bài đóng biên và điểm trung lập.
Quan tử và luật tính điểm
Luật tính điểm ảnh hưởng tới cách chơi quan tử:
- Với tính đất (thường dùng ở Nhật, Hàn), đặt quân vào trong đất mình làm mất một điểm, nên người chơi tránh đi thừa.
- Với tính diện tích (dùng ở Trung Quốc và trên Cờ Vây Việt), quân trên bàn cũng được tính, nên đặt quân vào đất mình không mất điểm; và lấp điểm trung lập ở cuối ván có giá trị một điểm.
Hai luật cho kết quả thắng thua gần như luôn giống nhau, chỉ khác chi tiết. Xem thêm bài tính điểm diện tích.
Lỗi quan tử hay gặp nhất
- Bỏ qua quan tử lớn vì tưởng ván đã xong.
- Đi hậu thủ nhỏ khi còn tiên thủ lớn.
- Quên nối sau khi bị kéo, để mất cả mảng đất.
- Cùng bỏ lượt quá sớm khi vẫn còn điểm trung lập hoặc quân chết chưa bắt (trên site phải bắt hết quân chết trước khi cùng bỏ lượt).
Bài lỗi quan tử thường gặp đi sâu hơn vào từng lỗi.
Học quan tử từ đâu
- Chơi 9×9: quan tử bắt đầu sớm và rõ ràng, mỗi điểm đều thấy được.
- Đếm điểm sau mỗi ván: đếm tay, rồi so với kết quả máy tính. Quen đếm là quen thấy giá trị từng nước.
- Xem lại cuối ván: ở tài khoản, bấm lùi từng nước ở 30 nước cuối, hỏi mỗi nước có phải lớn nhất lúc đó không.
Bạn có thể chơi với máy ngay ở trang chủ, hoặc với người trong phòng online.
Quan tử lớn xuất hiện sớm hơn bạn nghĩ
Nhiều nước quan tử lớn — ví dụ kéo ở biên hàng hai, hay chiếm một điểm vừa đóng đất mình vừa phá đất đối phương — có thể xuất hiện ngay ở cuối trung cuộc, khi vẫn còn nhóm yếu trên bàn. Người chơi mạnh biết cân nhắc: đi nước quan tử lớn đó ngay, hay lo nhóm yếu trước? Câu trả lời phụ thuộc vào giá trị của từng thứ. Nếu nhóm yếu có thể chết và kéo theo hai mươi điểm, lo nhóm trước. Nếu nhóm yếu chỉ cần một nước về sau, nước quan tử lớn có thể đi trước.
Câu hỏi thường gặp
Quan tử có cần học thuộc như định thức không?
Không nhiều. Có vài hình quan tử cơ bản nên nhớ, nhưng phần chính là biết tính giá trị và thứ tự nước, việc này học bằng cách đếm hơn là học thuộc.
Người mới có nên học quan tử sớm?
Có, ở mức cơ bản: biết nối sau khi bị kéo, biết đi nước lớn trước nước nhỏ, biết không bỏ lượt khi còn điểm trung lập.
Quan tử 9×9 và 19×19 khác nhau thế nào?
Trên 9×9 quan tử ngắn nhưng từng điểm quyết định; trên 19×19 có nhiều nước quan tử lớn và thứ tự đi quan trọng hơn.
Vì sao ván đang thắng lại thua ở cuối?
Thường do đi hậu thủ nhỏ nhiều lần, để đối phương lấy liên tiếp các nước tiên thủ, hoặc quên nối một điểm cắt ở biên.
Có mẹo nào để nhớ thứ tự quan tử không?
Một câu dễ nhớ: "tiên thủ trước, hậu thủ sau; lớn trước, nhỏ sau; nối điểm cắt trước khi đi chỗ khác". Không phải lúc nào cũng đúng tuyệt đối, nhưng giúp bạn tránh phần lớn lỗi cuối ván.
Có nên học quan tử qua sách không?
Sách giúp biết các hình quan tử quen thuộc, nhưng cách học hiệu quả nhất vẫn là chơi, đếm điểm sau mỗi ván và xem lại những nước cuối.
