Ván cờ vây kết thúc, bàn đầy quân đen trắng đan xen. Ai thắng? Câu trả lời phụ thuộc vào cách tính điểm. Có hai cách chính được dùng rộng rãi: tính diện tích và tính đất. Trên Cờ Vây Việt, máy dùng tính diện tích. Bài này giải thích cách đó hoạt động, vì sao nó đơn giản, và điều bạn cần làm để máy đếm đúng ván của mình.
Công thức
Với tính diện tích, điểm của mỗi bên là:
Số quân của bên đó còn trên bàn + số giao điểm trống được bên đó vây kín.
Sau đó, Trắng được cộng thêm komi (trên site là 7,5 điểm) để bù cho việc Đen đi trước. Bên nhiều điểm hơn thắng.
Một giao điểm trống được coi là "được vây kín" bởi một bên khi mọi con đường từ nó (qua các giao điểm trống kề nhau) chỉ chạm tới quân của bên đó. Nếu một vùng trống chạm tới cả hai màu, nó không thuộc ai.
Ví dụ bằng số
Giả sử cuối ván 9×9:
- Đen có 26 quân trên bàn và vây 18 giao điểm trống: diện tích Đen = 44.
- Trắng có 25 quân và vây 12 giao điểm trống: diện tích Trắng = 37.
- Không còn điểm trung lập: 44 + 37 = 81, đúng bằng số giao điểm của bàn.
- Cộng komi: Trắng = 37 + 7,5 = 44,5.
Trắng thắng nửa điểm. Nhận xét: quân bị bắt không được cộng riêng; chúng đã biến mất khỏi bàn, và chỗ trống chúng để lại trở thành đất của bên bắt.
Vì sao tính diện tích đơn giản
- Không cần nhớ số quân bắt được. Chỉ nhìn bàn cờ là đếm được.
- Đặt quân trong đất mình không mất điểm. Vì quân cũng được tính, bạn có thể thoải mái gia cố hoặc bắt quân chết mà không lo "tốn điểm".
- Dễ cho máy tính. Đó là lý do nhiều chương trình cờ vây dùng các biến thể của cách này, như bộ luật Tromp–Taylor.
Quân chết: việc bạn phải làm
Trong giải đấu có trọng tài hoặc khi hai người chơi mặt đối mặt, cuối ván người ta thoả thuận quân nào đã chết rồi nhấc ra trước khi đếm. Trên Cờ Vây Việt, máy không tự đoán quân nào chết. Mọi quân còn trên bàn khi hai bên cùng bỏ lượt đều được tính là quân sống.
Vì vậy: trước khi bỏ lượt, hãy bắt hết quân chết của đối phương trong đất mình. Với tính diện tích, việc đặt thêm quân vào đất mình để bắt không làm mất điểm, nên bạn không thiệt gì. Nếu đối phương bỏ lượt trước, bạn vẫn được đi tiếp để dọn dẹp; ván chỉ kết thúc khi hai lần bỏ lượt liên tiếp.
Điểm trung lập có giá trị
Khác với tính đất, trong tính diện tích, lấp một điểm trung lập được thêm một điểm (vì quân đặt vào đó được tính). Vì vậy đừng bỏ lượt khi còn điểm trung lập. Xem bài đóng biên và điểm trung lập.
Song sống được tính thế nào
Trong song sống (seki), các nhóm sống nhờ khí chung chứ không có hai mắt. Với tính diện tích, quân trong song sống được tính cho chủ của chúng; khí chung trống ở giữa không thuộc ai. Bài song sống và tính điểm nói rõ hơn.
So với tính đất
Tính đất (xem bài riêng) đếm đất được vây cộng quân bắt được, không đếm quân trên bàn. Trong đa số ván, hai cách cho cùng người thắng, chỉ có thể chênh nhau khoảng một điểm do chi tiết như điểm trung lập hay số lần bỏ lượt. Người chơi phong trào không cần lo về chênh lệch này; chỉ cần biết site đang dùng cách nào để chơi cuối ván cho đúng.
Kiểm tra lại kết quả
Sau mỗi ván trên site, hãy thử tự đếm theo công thức trên rồi so với kết quả. Nếu lệch, thường là do:
- Còn quân chết chưa bắt.
- Có vùng trống bạn tưởng là của mình nhưng thật ra chạm tới quân đối phương (thành điểm trung lập).
- Nhầm komi.
Bạn có thể chơi ngay ở trang chủ, chơi với người ở phòng online, và xem lại ván đã lưu ở tài khoản.
Diện tích và cách chơi trung cuộc
Tính diện tích chủ yếu ảnh hưởng tới cuối ván, nhưng cũng có một tác động nhỏ ở trung cuộc: vì quân của bạn luôn được tính, bạn không cần lo "lãng phí điểm" khi gia cố nhóm yếu bằng cách đặt thêm quân trong vùng của mình. Điều quan trọng vẫn là tốc độ: một nước gia cố thừa là một lượt mà đối phương được đi chỗ khác.
Kiểm tra bằng tổng số giao điểm
Một cách kiểm tra lần đếm của bạn: cộng diện tích của Đen, diện tích của Trắng và số điểm trung lập, kết quả phải đúng bằng số giao điểm của bàn (81 với 9×9, 169 với 13×13, 361 với 19×19). Nếu không khớp, bạn đã đếm sót hoặc đếm trùng ở đâu đó.
Câu hỏi thường gặp
Quân bắt được có cộng điểm không?
Với tính diện tích thì không cộng riêng. Việc bắt quân làm chỗ đó trở thành đất của bạn, và quân đối phương mất khỏi bàn, nên lợi ích đã nằm trong diện tích.
Vì sao có ",5" trong komi?
Để không có hoà. Tổng điểm hai bên luôn là số nguyên, cộng thêm nửa điểm thì hai bên không thể bằng nhau.
Nếu quên bắt quân chết thì máy tính thế nào?
Máy coi quân đó là sống. Vùng quanh nó không được tính là đất của bạn, và bản thân quân đó được tính cho đối phương.
Tính diện tích có làm thay đổi cách chơi không?
Chủ yếu ở cuối ván: bạn nên lấp điểm trung lập và thoải mái bắt quân chết, vì đặt quân trong đất mình không mất điểm.
Diện tích của hai bên cộng lại có luôn bằng số giao điểm không?
Chỉ khi không còn điểm trung lập nào. Nếu còn điểm trung lập, tổng diện tích hai bên sẽ nhỏ hơn số giao điểm của bàn đúng bằng số điểm trung lập đó. Đây là cách kiểm tra nhanh xem bạn đã lấp hết điểm trung lập trước khi bỏ lượt chưa.
Vì sao máy tính dùng cách này dễ hơn?
Vì máy chỉ cần nhìn bàn cờ hiện tại, không cần nhớ lịch sử bắt quân hay thoả thuận quân chết. Mọi thứ được xác định rõ ràng bằng vị trí quân trên bàn.
