Nếu bạn đọc sách cờ vây, xem các ván đấu chuyên nghiệp hay chơi trên một số nền tảng quốc tế, bạn sẽ gặp một cách tính điểm khác với cách dùng trên Cờ Vây Việt: tính đất. Cách này phổ biến trong truyền thống cờ vây Nhật Bản và Hàn Quốc. Bài này giải thích tính đất, và vì sao trong phần lớn ván, nó cho cùng kết quả với tính diện tích.
Công thức
Với tính đất, điểm của mỗi bên là:
Số giao điểm trống được bên đó vây kín + số quân đối phương bị bên đó bắt (kể cả quân chết được nhấc ra cuối ván).
Rồi Trắng được cộng komi. Quân của chính mình còn trên bàn không được tính.
Quân bị bắt trong lúc chơi thường được giữ lại (ở nắp hộp đựng quân), và người ta gọi chúng là tù binh. Cuối ván, khi đếm, người chơi thường đặt tù binh vào đất của đối phương để làm đất đó nhỏ đi — một cách đếm nhanh bằng tay.
Ví dụ
Cuối một ván:
- Đen vây 30 điểm đất, bắt được 5 quân trắng (kể cả quân chết): 35 điểm.
- Trắng vây 24 điểm đất, bắt được 3 quân đen: 27 điểm.
- Komi (theo luật tương ứng, thường khoảng 6,5): Trắng = 33,5.
Đen thắng 1,5 điểm.
Quân chết được xử lý thế nào
Trong tính đất, cuối ván hai bên thoả thuận quân nào đã chết (không thể sống dù đi thêm). Những quân đó được nhấc ra và tính như tù binh, không cần bắt thật trên bàn. Nếu hai bên không đồng ý, họ tiếp tục chơi để phân định; các bộ luật có quy định chi tiết cho những tranh chấp này.
Đây là một khác biệt thực tế với Cờ Vây Việt: trên site, máy không thoả thuận quân chết, nên bạn phải bắt thật trước khi cùng bỏ lượt. Xem bài kết thúc ván và quân chết.
Vì sao đặt quân trong đất mình lại "mất điểm"
Với tính đất, mỗi quân bạn đặt vào đất của chính mình chiếm một giao điểm trống, làm đất của bạn giảm một điểm, mà quân đó không được tính. Vì vậy người chơi quen luật này tránh đi thừa trong đất mình ở cuối ván.
Với tính diện tích, quân được tính nên không mất gì. Đây là một trong những lý do người mới thấy tính diện tích dễ hơn.
Điểm trung lập
Với tính đất, lấp điểm trung lập không mang lại điểm cho ai (quân đặt vào đó không phải đất, và không bắt được gì). Với tính diện tích, lấp điểm trung lập được một điểm. Đó là lý do thói quen cuối ván của người chơi hai truyền thống hơi khác nhau.
Hai cách có cho cùng kết quả?
Trong đa số ván, có. Theo phân tích quen thuộc trong giới cờ vây, chênh lệch giữa hai cách đếm, nếu cả hai bên chơi cuối ván hợp lý, thường chỉ khoảng một điểm, đến từ các chi tiết như số điểm trung lập chẵn hay lẻ, hay ai đi nước cuối. Ở trình độ phong trào, những chênh lệch này hiếm khi đổi người thắng, trừ những ván sát nút tới nửa điểm.
Nên học cách nào
- Nếu chơi trên Cờ Vây Việt: hiểu tính diện tích là đủ (xem bài chi tiết).
- Nếu đọc sách, xem bình luận ván đấu: biết tính đất để hiểu vì sao người ta nói "đất 30 điểm", "bắt 5 tù binh".
- Nếu đi giải: đọc luật của ban tổ chức, vì mỗi giải có thể dùng bộ luật khác nhau.
Tập đếm cả hai cách
Một bài tập hay: sau mỗi ván trên site, đếm theo tính diện tích (như máy), rồi đếm lại theo tính đất (đất + số quân đã bắt). So hai kết quả. Làm vài lần, bạn sẽ thấy trực quan vì sao hai cách thường cùng người thắng.
Ván đã lưu trong tài khoản giúp bạn làm bài tập này mà không cần bàn thật. Bạn cũng có thể chơi ngay ở trang chủ.
Đếm đất bằng tay: cách người chơi làm
Khi chơi trên bàn thật theo tính đất, người chơi thường không đếm từng giao điểm một mà làm như sau:
- Nhấc quân chết ra, cộng vào tù binh.
- Đặt tù binh của mình vào đất của đối phương, làm đất đó nhỏ đi.
- Sắp xếp lại ranh giới đất thành những hình chữ nhật gọn gàng (ví dụ 10 điểm, 20 điểm) bằng cách dịch quân mà không làm thay đổi số giao điểm trống.
- Đếm nhanh các hình chữ nhật đó.
Cách này giúp đếm một ván 19×19 trong vài phút. Nó cũng là lý do người chơi quen tính đất rất nhanh tay khi đếm.
Ảnh hưởng tới cách chơi cuối ván
Vì đặt quân trong đất mình làm mất điểm, người chơi theo tính đất có xu hướng:
- Không bắt thật quân chết (vì sẽ tốn quân trong đất), mà để thoả thuận cuối ván.
- Tránh những nước "cho chắc" không cần thiết trong đất mình.
- Ít quan tâm tới điểm trung lập.
Ngược lại, trên Cờ Vây Việt với tính diện tích, bạn nên bắt thật quân chết và lấp điểm trung lập. Nếu bạn quen chơi theo tính đất ở nơi khác, hãy nhớ điều chỉnh thói quen khi chơi trên site.
Câu hỏi thường gặp
Tù binh là gì?
Là quân đối phương bị bắt trong ván, được giữ lại để cộng vào điểm khi tính theo đất.
Komi trong tính đất có giống tính diện tích không?
Con số có thể khác tuỳ bộ luật. Nhiều luật tính đất dùng komi 6,5, còn nhiều luật tính diện tích dùng 7,5. Trên site, komi là 7,5.
Vì sao người Nhật, người Hàn quen tính đất?
Đó là truyền thống lâu đời trong cờ vây ở hai nước này, gắn với cách đếm tay rất nhanh bằng cách đặt tù binh vào đất đối phương.
Cờ Vây Việt có hỗ trợ tính đất không?
Hiện site tính theo diện tích với komi 7,5. Kết quả thắng thua trong đa số ván giống như tính đất.
Tính đất có phức tạp hơn tính diện tích không?
Về cách đếm thì không phức tạp hơn nhiều, nhưng cần nhớ số tù binh và thoả thuận quân chết. Tính diện tích chỉ cần nhìn bàn cờ, nên đơn giản hơn cho người mới và cho máy tính.
