Trong cờ vây, mỗi nước đi có một giá trị (bao nhiêu điểm, bao nhiêu thế), nhưng còn một thứ quan trọng không kém: sau nước đó, ai được đi tiếp ở chỗ mình muốn. Đó là câu chuyện của tiên thủ và hậu thủ — hai từ Hán Việt tương ứng với sente và gote trong tiếng Nhật mà người chơi cờ vây khắp thế giới dùng.
Hiểu đúng hai khái niệm này giúp bạn tránh một lỗi rất phổ biến: đi toàn nước "trông lớn" nhưng lượt nào cũng để đối phương chọn điểm tốt nhất.
Định nghĩa đơn giản
- Nước tiên thủ: nước đi mà đối phương phải đáp lại ngay tại chỗ, nếu không họ sẽ mất nhiều. Sau khi họ đáp, bạn lại được đi tiếp ở bất cứ đâu.
- Nước hậu thủ: nước đi mà đối phương không cần đáp. Sau nước đó, đối phương được tự do chọn điểm tiếp theo.
Nói ngắn gọn: đi tiên thủ là giữ quyền chủ động, đi hậu thủ là trao quyền chủ động cho đối phương.
Vì sao tiên thủ quý
Hãy hình dung hai nước có cùng giá trị 10 điểm, một nước tiên thủ, một nước hậu thủ. Đi nước tiên thủ, bạn có 10 điểm và vẫn được đi thêm một nước ở chỗ khác. Đi nước hậu thủ, bạn có 10 điểm, còn đối phương được đi chỗ khác. Vì vậy, một nước tiên thủ nhỏ hơn có khi còn đáng giá hơn một nước hậu thủ lớn.
Trong trung cuộc, tiên thủ còn quý hơn điểm: nó cho phép bạn là người chọn chiến trường tiếp theo — tấn công nhóm nào, chiếm điểm lớn nào.
Tiên thủ có "hạn sử dụng"
Một nước là tiên thủ hôm nay có thể không còn là tiên thủ nước sau, vì bàn cờ thay đổi. Ví dụ, nước đe doạ bắt một nhóm là tiên thủ khi nhóm đó yếu; khi nhóm đó đã sống, nước đó thành hậu thủ. Người chơi mạnh thường đi nước tiên thủ đúng lúc, không quá sớm (mất đi khả năng dùng làm vốn), không quá muộn (hết tác dụng).
Tiên thủ hai bên, tiên thủ một bên
Ở cuối ván (quan tử), người ta phân loại kỹ hơn:
- Tiên thủ hai bên: nước mà ai đi trước cũng là tiên thủ. Đây thường là nước giá trị nhất, bên nào đi trước là lời lớn.
- Tiên thủ một bên: nước là tiên thủ nếu bạn đi, nhưng là hậu thủ nếu đối phương đi. Loại này bạn có thể để dành, vì đối phương đi thì phải mất lượt.
- Hậu thủ hai bên: ai đi cũng mất lượt; chỉ đi khi các nước tiên thủ đã hết.
Thứ tự đi quen thuộc: tiên thủ hai bên → tiên thủ một bên (của mình) → hậu thủ lớn → hậu thủ nhỏ. Bài giá trị nước quan tử nói chi tiết cách tính.
Đổi hậu thủ lấy lợi
Có lúc bạn cố ý đi hậu thủ, vì nước đó cực lớn hoặc làm nhóm của bạn chắc hẳn. Đó là đổi quyền chủ động lấy sự an toàn hoặc điểm. Câu hỏi cần tự đặt: "Sau nước này, đối phương có nước nào lớn hơn cái mình vừa lấy không?" Nếu không, đi hậu thủ là hợp lý.
Ngược lại, hãy cẩn thận với những nước tiên thủ "rác": nước buộc đối phương đáp, nhưng sau khi họ đáp, bạn mất đi một khả năng đáng giá (chẳng hạn mất điểm cắt để dành, hoặc làm tường đối phương dày thêm). Người chơi mạnh gọi đó là "đi mất vốn".
Dấu hiệu bạn đang mất tiên thủ quá nhiều
- Sau mỗi trận đánh nhỏ, đối phương luôn là người chuyển sang điểm lớn mới.
- Bạn thường phải đi thêm một nước "cho chắc" sau mỗi lần đụng quân.
- Nhóm của bạn cần nhiều nước phòng thủ, trong khi nhóm của đối phương sống gọn.
Nếu thấy những dấu hiệu này, nguyên nhân thường là hình quân mỏng, nhiều điểm cắt, hoặc nhóm yếu kéo dài.
Luyện cảm giác tiên thủ
- Khi xem lại ván, đánh dấu những nước bạn đi mà đối phương không đáp; đó là những nước hậu thủ, hãy xem chúng có đáng không.
- Trước mỗi nước, hỏi: "Nếu đối phương không đáp nước này, họ mất gì?" Nếu họ không mất gì đáng kể, nước đó là hậu thủ.
- Chơi bàn 13×13 với máy ở trang chủ: bàn vừa đủ rộng để thấy rõ ai là người chuyển trận, mà ván không quá dài.
Ván đã lưu trong tài khoản cho phép bạn đếm lại: trong 20 nước quan trọng nhất, bạn giữ tiên thủ bao nhiêu lần?
Tiên thủ và nhóm yếu
Một nguồn mất tiên thủ lớn là nhóm yếu. Mỗi khi đối phương đe doạ nhóm yếu của bạn, bạn phải đáp, và họ giữ tiên thủ. Một nhóm yếu kéo dài có thể khiến bạn mất tiên thủ năm sáu lần liên tiếp. Đó là lý do người chơi mạnh thường gia cố nhóm yếu sớm, dù trông như mất một lượt: một lượt đó giúp họ không phải đáp liên tục về sau.
Câu hỏi thường gặp
Tiên thủ và "đi trước" có giống nhau không?
Không hẳn. Đi trước (cầm quân Đen) là lợi thế đầu ván, được bù bằng komi. Tiên thủ là tính chất của từng nước đi trong ván.
Có nên luôn đi nước tiên thủ ngay khi thấy?
Không. Một số nước tiên thủ nên để dành làm vốn cho lúc cần, vì đi sớm có thể làm mất khả năng khác.
Làm sao biết một nước là tiên thủ?
Hỏi: nếu đối phương bỏ qua nước này, họ có mất nhiều hơn giá trị của một nước lớn ở chỗ khác không? Nếu có, đó là tiên thủ.
Hậu thủ có phải lúc nào cũng xấu?
Không. Một nước hậu thủ đủ lớn, hoặc giúp nhóm yếu sống chắc, thường là nước đúng. Vấn đề chỉ là đừng đi hậu thủ khi còn nước tiên thủ quan trọng.
Bỏ qua nước tiên thủ của đối phương có bao giờ đúng không?
Có, khi bạn có một nước còn lớn hơn cái mất nếu không đáp. Người chơi mạnh gọi đó là bỏ qua có tính toán. Điều quan trọng là tính được mình mất bao nhiêu trước khi quyết định bỏ qua.
Tiên thủ có quan trọng trên bàn 9×9 không?
Rất quan trọng. Trên bàn nhỏ, số nước ít, nên mỗi lần mất lượt chiếm một phần lớn của cả ván. Người giữ tiên thủ ở quan tử 9×9 thường là người thắng.
