Trong trung cuộc cờ vây có một tình huống lặp lại rất nhiều: hai nhóm quân của hai bên cùng bị vây, không nhóm nào có hai mắt, và chúng đang "ép khí" nhau. Nhóm nào hết khí trước sẽ bị bắt. Người Việt gọi đó là đối sát, tiếng Anh gọi là capturing race hay semeai.
Đối sát là chỗ tính toán thuần tuý nhất của cờ vây: không có "cảm giác", không có "thế", chỉ có đếm. Bài này hướng dẫn cách đếm khí trong đối sát, cách xử lý khí chung, và những trường hợp đặc biệt mà người mới hay đếm sai.
Nhắc lại: khí là gì
Khí là các giao điểm trống nằm kề (trên, dưới, trái, phải — không tính chéo) với một nhóm quân. Quân nối liền nhau thành một nhóm thì dùng chung tất cả khí. Khi nhóm không còn khí nào, nó bị bắt và nhấc khỏi bàn.
Trong đối sát, bạn không đếm khí của một quân mà đếm khí của cả nhóm.
Ba loại khí trong đối sát
Khi hai nhóm A (của bạn) và B (của đối phương) ép nhau, mỗi khí thuộc một trong ba loại:
- Khí ngoài của A: khí chỉ nhóm A có, nhóm B không chạm tới.
- Khí ngoài của B: khí chỉ nhóm B có.
- Khí chung: khí mà cả hai nhóm cùng chạm tới, thường nằm ở ranh giới giữa hai nhóm.
Sự phân biệt này rất quan trọng, vì lấp khí chung là tự lấy khí của chính mình. Hai bên thường lấp khí ngoài của đối phương trước, và để khí chung lại sau cùng.
Quy tắc đếm cơ bản (khi không có mắt)
Với hai nhóm không nhóm nào có mắt:
- So khí ngoài của hai bên. Bên có nhiều khí ngoài hơn thường thắng, bất kể ai đi trước.
- Nếu khí ngoài bằng nhau, bên đi trước thắng.
- Khí chung không giúp riêng bên nào; khi khí ngoài đã hết, lấp khí chung cũng đồng thời lấp khí của chính mình.
Điều thú vị: khi có khí chung, một kết cục khác có thể xảy ra — song sống (tiếng Nhật là seki). Nếu không bên nào dám lấp khí chung vì lấp là tự đưa nhóm mình vào chỗ chết, cả hai nhóm cùng sống mà không cần hai mắt.
Đếm cẩn thận: đi trước chưa chắc thắng
Người mới hay nghĩ "mình đi trước thì mình thắng". Điều đó chỉ đúng khi khí ngoài bằng nhau. Nếu nhóm của đối phương có hơn bạn hai khí ngoài, dù bạn đi trước, bạn vẫn thua.
Ví dụ đếm trong đầu: nhóm đen có 3 khí ngoài, nhóm trắng có 4 khí ngoài, 1 khí chung, Đen đi trước.
- Đen lấp 1 khí trắng (trắng còn 3 ngoài), Trắng lấp 1 khí đen (đen còn 2).
- Đen lấp (trắng còn 2), Trắng lấp (đen còn 1).
- Đen lấp (trắng còn 1), Trắng lấp (đen còn 0 khí ngoài, chỉ còn khí chung).
- Đen lấp khí ngoài cuối của trắng: trắng chỉ còn khí chung. Giờ Trắng tới lượt, lấp khí chung: đen hết khí, bị bắt.
Kết luận: với 3 khí ngoài so với 4, dù đi trước, Đen vẫn thua. Đếm trên giấy nghe khô khan, nhưng làm quen vài lần là bạn đếm được trong đầu.
Khi một bên có mắt
Mọi thứ thay đổi khi một nhóm có một mắt (một khoảng trống bên trong mà đối phương không thể đặt quân vào trừ khi đó là nước bắt).
- Mắt là khí mà đối phương chỉ lấp được sau cùng.
- Một nhóm có mắt đối đầu một nhóm không có mắt thường có lợi lớn, vì khí chung tính về phía nhóm có mắt. Nhóm không mắt không thể lấp khí chung mà không tự sát nhóm mình.
Câu nói quen thuộc của người chơi cờ vây: "Có mắt thắng không mắt." Đó là quy tắc kinh nghiệm, không phải luật tuyệt đối, nhưng đúng trong phần lớn các ván thực tế.
Mắt lớn: khí nhiều hơn bạn nghĩ
Một mắt rộng nhiều giao điểm có số khí thực tế nhiều hơn số điểm trống, vì đối phương phải đặt quân vào để thu hẹp mắt, và mỗi lần đặt, chính quân đó cũng có thể bị bắt. Đây là lý do một nhóm có mắt lớn có thể thắng đối sát dù nhìn qua tưởng ít khí. Chi tiết số khí của từng loại mắt lớn là phần nâng cao; khi mới học, chỉ cần nhớ: mắt càng lớn, khí càng nhiều hơn vẻ ngoài.
Các nước giúp thắng đối sát
- Lấp khí từ bên ngoài: luôn bắt đầu bằng khí ngoài của đối phương.
- Tăng khí cho mình: nối thêm quân ra ngoài, hoặc bắt một quân đối phương để lấy thêm khí.
- Làm mắt: tạo được một mắt thường xoay chuyển cả trận.
- Đừng lấp khí chung sớm: chỉ lấp khí chung khi chắc chắn đối phương hết khí ngoài và bạn còn dư.
Lỗi đếm hay gặp
- Đếm cả khí chéo. Điểm chéo không phải khí.
- Quên rằng lấp khí có khi không làm được. Có những khí ngoài mà đặt quân vào sẽ bị bắt ngay (tự dồn mình vào atari); lúc đó phải chuẩn bị thêm một nước từ bên ngoài.
- Quên luật tự sát. Trên Cờ Vây Việt, đặt quân vào chỗ không có khí mà không bắt được quân nào là nước bị cấm.
- Đếm nhóm của mình bằng số quân. Số quân không quan trọng, chỉ số khí mới quan trọng.
Tập đối sát ở đâu
Cách nhanh nhất là chơi nhiều ván 9×9, nơi đối sát xảy ra liên tục. Bạn có thể chơi với máy ngay ở trang chủ, rồi đăng nhập tài khoản để lưu và xem lại từng nước, tìm đúng chỗ bạn đếm sai. Khi đã quen, đối sát trên bàn 19×19 online sẽ bớt đáng sợ.
Đối sát gắn chặt với sống chết, nên đọc song song hai mảng này sẽ hiểu nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Khí chung có tính cho bên nào không?
Khi cả hai nhóm không có mắt, khí chung không giúp riêng bên nào. Khi một bên có mắt, khí chung thực tế tính về bên có mắt.
Song sống (seki) được tính điểm thế nào?
Với cách tính diện tích dùng trên site, quân sống trong song sống được tính cho chủ của nó; các khí chung trống ở giữa thì không tính cho bên nào.
Đối sát và sống chết khác nhau ở đâu?
Sống chết hỏi một nhóm có tạo được hai mắt không. Đối sát xảy ra khi hai nhóm cùng thiếu mắt và phải hơn nhau về số khí.
Làm sao đếm khí nhanh hơn?
Luyện trên bàn nhỏ, đếm thành tiếng trong đầu theo thứ tự khí ngoài của mình, khí ngoài đối phương, khí chung. Sau vài chục ván, việc đếm trở thành phản xạ.
