Ở cuối ván cờ vây, câu hỏi "đi đâu?" thường trở thành câu hỏi "nước nào lớn nhất?". Để trả lời, bạn cần biết cách đếm giá trị một nước quan tử. Nghe có vẻ phức tạp, nhưng ý tưởng cốt lõi rất đơn giản: so sánh hai kết cục.
Bài này hướng dẫn cách đếm ở mức đủ dùng cho người chơi phong trào, không đi vào các phép tính phân số chi li của lý thuyết quan tử chuyên sâu.
Ý tưởng cốt lõi: so sánh hai kết cục
Giá trị của một nước ở một chỗ = chênh lệch điểm giữa hai trường hợp:
- Trường hợp A: bạn đi ở chỗ đó trước (và các nước đáp liên quan được đi tiếp cho tới khi chỗ đó ổn định).
- Trường hợp B: đối phương đi ở chỗ đó trước.
Ví dụ: nếu bạn đi trước, vùng biên ấy thuộc về bạn thêm 3 điểm và đối phương không được gì; nếu đối phương đi trước, họ phá được 3 điểm đó và còn lấy thêm 1 điểm cho mình. Chênh lệch là 3 + 1 = 4 điểm. Người ta hay nói nước đó "đáng 4 điểm hậu thủ".
Có nhiều trường phái ghi giá trị khác nhau (có sách chia đôi con số này). Khi mới học, điều quan trọng là dùng một cách đếm nhất quán để so các nước với nhau, không phải con số tuyệt đối.
Vì sao tiên thủ được tính "gấp đôi"
Hãy so hai nước:
- Nước X: hậu thủ, đáng 6 điểm.
- Nước Y: tiên thủ (của bạn), đáng 4 điểm.
Đi Y, bạn được 4 điểm và vẫn được đi tiếp, nên bạn đi luôn X, tổng cộng 10 điểm. Đi X trước, bạn được 6 điểm, đối phương giờ có thể đi Y ở phía họ (xoá đi khả năng của bạn). Vì vậy người ta hay nói: một nước tiên thủ quý xấp xỉ gấp đôi một nước hậu thủ cùng cỡ. Đây là quy tắc kinh nghiệm, đủ để sắp thứ tự trong hầu hết ván thực tế.
Ba loại nước và thứ tự đi
- Tiên thủ hai bên: ai đi trước cũng là tiên thủ. Lớn nhất, đi càng sớm càng tốt, vì nếu để đối phương đi thì họ lời và vẫn giữ lượt.
- Tiên thủ một bên: tiên thủ nếu bạn đi, hậu thủ nếu đối phương đi. Bạn có thể để dành, vì nếu đối phương đi trước, họ phải mất lượt.
- Hậu thủ hai bên: ai đi cũng mất lượt. Chỉ đi khi hết tiên thủ, và từ lớn tới nhỏ.
Có một điểm tinh tế: nước tiên thủ một bên của đối phương (tức là nếu bạn đi thì bạn mất lượt, nhưng ngăn được họ đi tiên thủ) có giá trị ngăn chặn khá cao, gọi là "đi ngược tiên thủ". Khi các nước hậu thủ còn lại nhỏ, đi ngược tiên thủ thường đáng.
Cách đếm nhanh ở biên
Với người chơi phong trào, vài mẹo đếm nhanh:
- Đếm số điểm đất của mình tăng thêm nếu mình đi.
- Đếm số điểm đất của đối phương giảm đi nếu mình đi.
- Cộng hai con số, rồi so với trường hợp ngược lại.
- Để ý quân bị bắt: mỗi quân bắt được cũng là điểm (với tính đất) hoặc làm thay đổi diện tích (với tính diện tích).
Đừng cố chính xác tới nửa điểm. Mục tiêu là biết nước nào lớn hơn nước nào.
Ví dụ bằng lời trên bàn 9×9
Giả sử còn ba chỗ chưa đóng:
- Chỗ 1: ở biên dưới, ai đi trước cũng phải đáp lại (tiên thủ hai bên), chênh 2 điểm.
- Chỗ 2: ở biên phải, nếu bạn đi thì đối phương phải đáp (tiên thủ một bên của bạn), chênh 3 điểm.
- Chỗ 3: ở giữa, hậu thủ hai bên, chênh 4 điểm.
Thứ tự hợp lý: chỗ 1 (không để đối phương lấy) → chỗ 2 (tiên thủ, giữ lượt) → chỗ 3. Nhiều người mới sẽ đi chỗ 3 trước vì "4 là lớn nhất", và mất cả chỗ 1 lẫn chỗ 2.
Điểm trung lập cuối cùng
Khi mọi ranh giới đã đóng, có thể còn vài giao điểm không thuộc ai. Với tính diện tích như trên Cờ Vây Việt, lấp một điểm trung lập được thêm một điểm, nên đừng bỏ lượt khi còn điểm trung lập. Xem bài đóng biên và điểm trung lập.
Luyện đếm giá trị
- Sau mỗi ván, chọn ba nước quan tử cuối và tự đếm giá trị từng nước.
- Chơi 9×9 với máy ở trang chủ; ở bàn nhỏ, mỗi sai số đều hiện ngay trong kết quả cuối.
- Lưu ván ở tài khoản để so thứ tự bạn đã đi với thứ tự đúng.
Giá trị thay đổi theo thời gian
Một nước quan tử không có giá trị cố định suốt ván. Khi các vùng xung quanh thay đổi, giá trị của nó cũng đổi: một nước kéo ở biên có thể lớn hơn sau khi đối phương vừa làm yếu tường của bạn ở gần đó. Vì vậy, đừng đếm một lần rồi giữ con số đó mãi; mỗi khi bàn cờ thay đổi lớn, liếc lại các chỗ chưa đóng.
Câu hỏi thường gặp
Có cần đếm chính xác từng nửa điểm không?
Không, với người chơi phong trào. Chỉ cần so được nước nào lớn hơn là đủ để chọn đúng thứ tự trong phần lớn ván.
Vì sao sách ghi giá trị khác nhau cho cùng một nước?
Vì có hai cách ghi: một số tài liệu ghi toàn bộ chênh lệch, số khác chia đôi. Miễn là bạn dùng một cách nhất quán thì so sánh vẫn đúng.
Nước tiên thủ nhỏ có luôn đi trước nước hậu thủ lớn?
Thường là vậy, vì tiên thủ cho bạn thêm một lượt. Nhưng nếu nước hậu thủ lớn hơn rất nhiều, nó vẫn có thể là lựa chọn đúng.
Quân chết có tính vào giá trị nước không?
Có. Một nước bắt được quân hoặc cứu được quân khỏi bị bắt thường có giá trị lớn hơn nước chỉ đóng ranh giới.
Người mới có nên đếm giá trị từng nước không?
Chưa cần đếm từng nước. Hãy bắt đầu bằng cách phân loại: nước này tiên thủ hay hậu thủ, lớn hay nhỏ so với các nước còn lại. Khi đã quen, việc đếm cụ thể sẽ đến tự nhiên.
