Có một câu người chơi cờ vây hay truyền nhau: "Cắt là tất cả." Câu đó hơi cường điệu, nhưng nó chỉ ra một sự thật: rất nhiều trận đánh trong trung cuộc bắt đầu từ một nước cắt, tức là nước chia hai nhóm quân của đối phương thành hai phần riêng biệt, mỗi phần phải tự lo sống.
Bài này nói về hai kỹ năng đi đôi: nhận ra và xử lý điểm cắt của mình, và tìm điểm cắt của đối phương để khai thác.
Điểm cắt là gì
Hai quân (hoặc hai nhóm) cùng màu được coi là nối khi chúng đứng kề nhau theo hàng ngang hoặc hàng dọc. Hai quân đứng chéo nhau thì chưa nối: giữa chúng có hai giao điểm, và nếu đối phương chiếm được cả hai, chúng sẽ bị tách rời.
Điểm cắt là giao điểm mà nếu đối phương đặt quân vào, hai phần quân của bạn không còn nối được với nhau nữa. Điểm cắt thường xuất hiện:
- Ở chỗ quân của bạn đứng chéo nhau, và một điểm chéo còn lại đã bị đối phương chiếm.
- Ở chỗ bạn "nhảy" một khoảng (hai quân cách nhau một giao điểm trống), và đối phương chen được vào giữa.
- Ở chỗ bạn đi hình "mã" (cách nhau như nước đi của quân Mã trong cờ vua), đối phương có thể chen và cắt nếu có sẵn quân hỗ trợ.
Vì sao cắt nguy hiểm
Một nhóm lớn đứng vững có thể trở thành hai nhóm yếu chỉ sau một nước cắt. Hai nhóm yếu khó cứu cùng lúc; đối phương tấn công một nhóm và thường thu lợi ở nhóm còn lại. Đó là lý do một điểm cắt bỏ sót có thể làm đổi chiều cả ván.
Khi nào phải nối ngay
- Khi đối phương đe doạ cắt ngay nước sau và việc bị cắt làm một phần quân của bạn chết hoặc rất yếu.
- Khi hai nhóm của bạn đều chưa sống, vì bị cắt sẽ sinh ra hai nhóm yếu.
- Khi điểm cắt nằm cạnh vùng đất quan trọng, bị cắt là mất đất lớn.
Nối đúng lúc là nước "chậm" nhưng chắc. Nhiều người mới ngại nối vì thấy mất lượt; thực tế, một nước nối đúng thường đáng giá hơn một nước "lớn" nhưng để hở.
Khi nào có thể không nối
- Khi một bên đã sống chắc, bị cắt thì chỉ phần còn lại phải lo, và phần đó có đủ chỗ chạy.
- Khi nước cắt của đối phương không có hỗ trợ: quân cắt của họ sẽ tự thành nhóm yếu giữa quân của bạn.
- Khi bạn có nước lớn hơn nhiều ở chỗ khác và đã tính rằng bị cắt không mất nhiều.
Không nối là một quyết định có tính toán, không phải sự lơ là.
Nối thế nào cho đẹp
Có nhiều cách nối, không phải lúc nào nối "cứng" (đặt quân kề ngay) cũng tốt nhất:
- Nối cứng: chắc chắn nhất, không để lại điểm yếu nào, nhưng hình quân có khi nặng nề.
- Nối hổ khẩu (tạo hình như miệng hổ, ba quân vây một điểm trống): đối phương đặt quân vào điểm trống đó sẽ bị bắt ngay, nên thực tế là nối, mà hình quân linh hoạt hơn và hướng ra ngoài.
- Nối từ xa bằng một nước vừa nối vừa làm việc khác, như tạo mắt hoặc chặn đất.
Người chơi mạnh chọn cách nối sao cho quân vừa liền vừa nhìn ra phía có ích.
Tìm điểm cắt của đối phương
Mỗi lần đối phương đi một nước nhanh, nhảy xa hoặc đi hình mã, hãy nhìn xem có chỗ nào cắt được không. Nhưng đừng cắt chỉ vì thấy cắt được. Trước khi cắt, hãy kiểm tra:
- Quân cắt của mình có sống hoặc chạy được không? Một nước cắt mà quân cắt chết ngay là cho không.
- Sau khi cắt, hai nhóm của đối phương có cùng yếu không? Nếu một nhóm đã sống chắc, cắt chỉ tạo ra một nhóm yếu cho họ lo.
- Mình có quân hỗ trợ gần đó không? Cắt ở vùng bạn mạnh thường thành công, cắt ở vùng đối phương mạnh thường thất bại.
Cắt và tiên thủ
Nhiều nước cắt đi kèm đe doạ, buộc đối phương phải đáp ngay. Đó là nước tiên thủ: bạn gây rối xong vẫn giữ quyền đi tiếp. Ngược lại, có những điểm cắt bạn nên để dành, gọi là "để làm vốn": lúc bàn cờ thay đổi, điểm cắt đó có thể trở nên cực kỳ giá trị. Người chơi mạnh không vội dùng hết điểm cắt của đối phương.
Luyện nhận ra điểm cắt
- Sau mỗi ván, xem lại và đánh dấu những chỗ bạn bị cắt mà không lường trước.
- Khi chơi, tập thói quen: sau mỗi nước đối phương, liếc nhanh đội hình của mình tìm điểm chéo hở.
- Chơi nhiều ván 9×9 và 13×13 với máy ở trang chủ: máy ở mức cao sẽ phạt những điểm cắt bỏ sót rất nhanh.
Ván cờ lưu trong tài khoản giúp bạn xem lại đúng khoảnh khắc bị cắt, và thường nhận ra điểm cắt đã có từ vài nước trước.
Nếu muốn hiểu vì sao bị cắt thành hai nhóm lại nguy hiểm, đọc thêm tấn công nhóm yếu.
Một câu hỏi trước mỗi nước
Sau mỗi nước của đối phương, hãy dành một giây hỏi: "Họ vừa tạo ra điểm cắt nào ở đội hình mình không?"
Câu hỏi thường gặp
Hai quân đứng chéo có bị coi là nối không?
Chưa. Hai quân chéo nhau có hai điểm nối; nếu đối phương chiếm một điểm, bạn thường phải nối ở điểm còn lại để giữ liên kết.
Có nên luôn nối cứng cho an toàn?
Không nhất thiết. Nối cứng chắc nhưng chậm và hình quân nặng. Nối hổ khẩu hay nối kèm tác dụng khác thường hiệu quả hơn khi tình huống cho phép.
Cắt rồi mà quân cắt bị bắt thì sao?
Đó là cắt sai thời điểm. Trước khi cắt, hãy đảm bảo quân cắt của mình sống được hoặc chạy được, và có lợi ở ít nhất một phía.
Vì sao máy hay cắt ngay chỗ mình vừa để hở?
Vì cắt là cách nhanh nhất tạo ra nhóm yếu cho đối phương. Máy ở mức cao nhận ra điểm cắt ngay, nên mỗi lần bị cắt là một bài học rõ ràng.
Có nên cắt ngay ở đầu ván không?
Thường chưa cần. Đầu ván, chiếm góc và biên lớn quan trọng hơn. Cắt có ý nghĩa nhất khi các nhóm đã hình thành.
