Khi đọc sách, xem bài viết hay trao đổi với bạn bè về một ván cờ vây, bạn cần một cách để gọi tên từng giao điểm. Đó là hệ toạ độ của bàn cờ. Nghe khô khan, nhưng chỉ mất vài phút để quen, và nó giúp bạn đọc được mọi sơ đồ trên site cũng như trong tài liệu khác.
Cột và hàng
Trên Cờ Vây Việt, cũng như rất nhiều phần mềm và tài liệu cờ vây, toạ độ được ghi theo kiểu:
- Cột: chữ cái, từ trái sang phải.
- Hàng: số, từ dưới lên trên, bắt đầu từ 1.
Ví dụ, trên bàn 9×9, điểm "e5" là cột thứ năm, hàng thứ năm — chính là tâm bàn.
Vì sao bỏ chữ I
Bạn sẽ để ý: các cột được đánh a, b, c, d, e, f, g, h, rồi j, k, l… — không có chữ i. Lý do rất thực tế: chữ I (hoa) và chữ J, hoặc chữ I và số 1, dễ bị nhìn nhầm. Truyền thống bỏ chữ I đã có từ lâu và vẫn được dùng rộng rãi.
Vì vậy:
- Bàn 9×9 dùng các cột a–j (bỏ i): a b c d e f g h j.
- Bàn 13×13 dùng a–n (bỏ i).
- Bàn 19×19 dùng a–t (bỏ i).
Các điểm sao
Trên bàn cờ có vài giao điểm được đánh dấu bằng chấm đậm, gọi là điểm sao (tiếng Nhật hoshi). Chúng giúp mắt định vị nhanh, không có ý nghĩa luật chơi.
- Bàn 9×9: năm điểm sao ở c3, g3, c7, g7 và tâm e5.
- Bàn 13×13: năm điểm sao ở d4, k4, d10, k10 và tâm g7.
- Bàn 19×19: chín điểm sao, gồm bốn điểm ở góc (d4, q4, d16, q16), bốn điểm giữa biên và tâm k10.
Đọc hàng từ mép bàn
Ngoài toạ độ, người chơi còn hay nói "hàng một", "hàng hai", "hàng ba"… tính từ mép gần nhất. Hàng ba thường liên quan tới đất, hàng bốn liên quan tới thế. Cách nói này độc lập với toạ độ; bạn cần cả hai. Xem thêm quan tử ở biên.
Góc nhìn khác nhau
Một số tài liệu đếm hàng từ trên xuống, hoặc dùng cả hai toạ độ bằng số. Khi đọc tài liệu mới, hãy kiểm tra quy ước của nó trước. Trên Cờ Vây Việt, mọi sơ đồ trong bài viết đều dùng quy ước: cột chữ (bỏ i) từ trái sang, hàng số từ dưới lên.
Ghi ván cờ
Để xem lại một ván, bạn cần danh sách các nước theo thứ tự, mỗi nước là một toạ độ (hoặc "bỏ lượt"). Có ba cách:
- Để site lưu: đăng nhập tài khoản trước khi chơi; ván với máy và ván online đều được lưu, bạn xem lại từng nước.
- Ghi tay: trên giấy, đánh số từng nước kèm toạ độ. Chậm, nhưng giúp bạn nhớ ván rất kỹ.
- Định dạng tệp phổ biến: nhiều phần mềm cờ vây dùng một định dạng tệp văn bản chuẩn để lưu ván; nếu bạn dùng phần mềm khác, hãy tìm hiểu định dạng đó.
Luyện đọc toạ độ
- Khi đọc một bài trên site có sơ đồ, thử tìm từng quân theo toạ độ trong chú thích.
- Khi xem lại ván đã lưu, đọc to toạ độ mỗi nước.
- Chơi vài ván ở trang chủ và thử nhớ toạ độ của nước quyết định.
Sau vài ngày, bạn sẽ đọc toạ độ tự nhiên như đọc số nhà.
Toạ độ và các vùng trên bàn
Khi đã quen toạ độ, bạn sẽ thấy người chơi hay chia bàn cờ thành các vùng để nói chuyện nhanh hơn:
- Góc: bốn vùng ở bốn góc bàn. Trên bàn 19×19, người ta hay nói "góc dưới trái", "góc trên phải" và dùng toạ độ như d4, q16 để chỉ các điểm quen thuộc trong góc.
- Biên: dọc bốn cạnh bàn, giữa các góc.
- Trung tâm: phần giữa bàn, xa các cạnh.
Một số điểm trong góc có tên riêng theo khoảng cách tới hai cạnh, ví dụ "điểm 3-3" (hàng ba, cột ba tính từ góc), "điểm 4-4" (hàng bốn, cột bốn), "điểm 3-4". Những tên này độc lập với toạ độ chữ-số, và giống nhau ở cả bốn góc. Ví dụ trên bàn 19×19, điểm 4-4 ở góc dưới trái là d4, còn ở góc trên phải là q16.
Đọc sơ đồ trong bài viết
Mọi sơ đồ cờ vây trên Cờ Vây Việt đều có chú thích ghi toạ độ các quân quan trọng. Khi đọc:
- Tìm cột trước (chữ cái ở mép dưới sơ đồ).
- Rồi đếm hàng từ dưới lên (số ở mép trái).
- Kiểm tra lại với chú thích.
Làm vài lần, bạn sẽ tìm được một điểm trong vài giây. Đây là kỹ năng nhỏ nhưng giúp bạn học từ tài liệu nhanh hơn rất nhiều.
Nói chuyện ván cờ với bạn bè
Khi chơi online với bạn bằng link mời, hai người thường nhắn tin cho nhau sau ván: "Nước đó sao bạn không nối ở c4?", "Mình tưởng e7 là sống rồi". Biết toạ độ giúp những cuộc trò chuyện này chính xác, và cả hai cùng mở ván đã lưu để xem đúng nước đang bàn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao toạ độ cờ vây bỏ chữ I?
Để tránh nhầm lẫn giữa chữ I với chữ J và số 1 khi đọc hoặc viết.
Hàng 1 nằm ở trên hay ở dưới?
Trên Cờ Vây Việt, hàng 1 nằm ở dưới cùng. Một số tài liệu dùng quy ước khác, nên hãy kiểm tra trước khi đọc.
Điểm sao có ý nghĩa gì trong luật chơi?
Không. Điểm sao chỉ giúp định vị nhanh. Trong ván chấp truyền thống, quân chấp thường được đặt ở các điểm sao.
Có cần thuộc toạ độ mới chơi được không?
Không. Toạ độ chỉ cần khi đọc tài liệu hoặc ghi ván. Bạn có thể chơi ngay mà không cần biết.
Trên bàn 13×13, tâm bàn là điểm nào?
Là g7: cột thứ bảy (a, b, c, d, e, f, g) và hàng thứ bảy tính từ dưới lên. Đây cũng là một trong năm điểm sao của bàn 13×13, cùng với d4, k4, d10 và k10.
Toạ độ có giống nhau ở ván online và ván với máy không?
Có. Mọi bàn trên site dùng cùng một quy ước: cột chữ bỏ i từ trái sang, hàng số từ dưới lên. Khi xem lại ván đã lưu, bạn đọc toạ độ theo đúng quy ước đó.
Ghi tay một ván có mất nhiều thời gian không?
Với 9×9 thì không nhiều. Với 19×19, ghi tay khá mất công, nên thường để site lưu tự động.
