Trong cờ vây, hiếm có chữ nào được nhắc nhiều như chữ mắt. Người mới nghe "nhóm này phải có hai mắt", người xem ván nghe bình luận viên nói "mắt này là mắt giả", "chỗ này chỉ là nửa mắt", "không gian mắt còn rộng". Mỗi từ có nghĩa riêng, và dùng lẫn chúng là nguồn gốc của nhiều hiểu lầm.
Bài này là bài thuật ngữ: giải thích từng từ trong "họ chữ mắt", nguồn gốc của nó, cách người chơi Việt, Nhật và Anh gọi, và cách dùng khi nói chuyện hay bình một ván cờ. Phần kỹ thuật — làm sao nhận ra và tấn công mắt giả trên bàn — nằm trong bài mắt giả trong sống chết.
Chữ "mắt" đến từ đâu
Tiếng Việt gọi là mắt, dịch sát nghĩa từ chữ Hán 眼 (âm Hán Việt: nhãn). Tiếng Trung đọc là yǎn, tiếng Nhật đọc là me (目 hoặc 眼 tuỳ cách viết), tiếng Anh gọi là eye. Cả bốn ngôn ngữ đều dùng hình ảnh "con mắt" cho cùng một ý: một điểm trống nằm lọt bên trong nhóm quân, mà đối phương không thể đặt quân vào một cách hợp lệ.
Vì sao là "mắt"? Cách giải thích phổ biến là hình ảnh trực quan: một khoảng trống nhỏ nhìn ra ngoài từ giữa một khối quân, như con mắt nhìn ra từ gương mặt. Đây là cách hiểu dân gian, không phải một định nghĩa có văn bản gốc nào xác nhận, nhưng nó giúp người mới nhớ từ rất nhanh.
Điều quan trọng hơn nguồn gốc là nghĩa kỹ thuật: mắt là điểm trống mà đối phương không lấp được, vì đặt quân vào đó là tự sát. Một nhóm có hai mắt thật thì không bao giờ bị bắt, vì đối phương không thể lấp cả hai cùng lúc. Đây là câu người chơi cờ vây ở đâu cũng nhắc: "hai mắt thì sống". Chi tiết của nguyên lý này có trong bài hai mắt là sống.
Mắt thật
Mắt thật (tiếng Anh: real eye hoặc true eye; người Nhật thường chỉ nói me) là mắt mà đối phương không có cách nào phá, dù đi bao nhiêu nước.
Trong lời nói hằng ngày, người chơi Việt thường chỉ nói "mắt" khi đã chắc chắn đó là mắt thật; chữ "thật" chỉ được thêm vào khi cần phân biệt với mắt giả.
Mắt giả
Mắt giả (tiếng Nhật: kakeme — 欠け目, nghĩa đen là "mắt khuyết"; tiếng Anh: false eye) là khoảng trống trông như mắt nhưng không phải mắt. Lý do thường là các quân bao quanh nó chưa nối với nhau, nên đối phương có thể tấn công một phần của vòng bao, bắt được vài quân, và "mắt" biến mất.
Trong tiếng Việt, "mắt giả" là từ được dùng thống nhất. Người chơi có kinh nghiệm hay nói gọn "mắt này giả" hoặc "mắt đó không thành".
Nửa mắt
Nửa mắt (tiếng Nhật: hanme — 半眼; tiếng Anh: half eye) là một điểm có thể thành mắt thật hay không tuỳ ai đi trước ở đó. Nếu bên sở hữu đi trước, điểm đó thành mắt; nếu đối phương đi trước, nó thành mắt giả.
Từ này hay xuất hiện trong lời bình: "nhóm trắng mới có một mắt rưỡi" — nghĩa là một mắt thật cộng một nửa mắt. Một mắt rưỡi chưa phải là sống, vì đối phương chỉ cần đi vào đúng chỗ nửa mắt là nhóm còn một mắt.
Lưu ý dễ nhầm: tiếng Nhật có từ hanmoku (半目) nghĩa là "nửa điểm" khi tính kết quả, như "thắng nửa điểm". Hai từ hanme và hanmoku nhìn và nghe gần nhau nhưng nghĩa khác hẳn.
Không gian mắt
Không gian mắt (tiếng Anh: eye space) là toàn bộ vùng bên trong nhóm có thể dùng để tạo mắt. Một nhóm có không gian mắt rộng thường dễ sống; không gian mắt hẹp thì phải đi chính xác.
Khi bình ván, câu "không gian mắt còn rộng" nghĩa là nhóm chưa đáng lo; "bị thu hẹp không gian mắt" nghĩa là đối phương đang ép từ ngoài vào để nhóm không đủ chỗ làm hai mắt.
Hình mắt
Hình mắt (tiếng Anh: eye shape) là hình dạng cụ thể của không gian mắt: ba điểm thẳng hàng, bốn điểm vuông, năm điểm hình chữ thập và nhiều hình khác. Mỗi hình có một điểm yếu (người Nhật gọi là kyūsho — "điểm hiểm", tiếng Anh vital point): ai đi vào đó trước sẽ quyết định nhóm sống hay chết.
Người chơi thường gọi tắt theo hình: "ba thẳng", "bốn vuông", "năm chữ thập". Những hình này là nội dung của bài hình chết cơ bản.
Các từ gần nghĩa hay bị lẫn
Mắt và đất. Mắt là điểm trống giúp nhóm sống; đất là điểm trống được tính điểm cuối ván. Một nhóm có thể có nhiều đất nhưng chỉ cần hai mắt để sống. Trong tiếng Nhật, đất là ji (地), khác hẳn me.
Mắt và khí. Khí là mọi điểm trống kề nhóm quân, bên trong hay bên ngoài. Mắt là một loại khí đặc biệt: khí bên trong mà đối phương không lấp được. Mọi mắt đều là khí, nhưng không phải khí nào cũng là mắt.
Sống chung (seki) không cần mắt. Có những thế hai nhóm cùng sống mà không nhóm nào có hai mắt, gọi là sống chung. Đây là ngoại lệ đáng nhớ của câu "hai mắt thì sống", xem bài sống chung (seki).
Cách dùng khi bình một ván cờ
Vài câu thường gặp và ý nghĩa của chúng:
- "Làm mắt": đi một nước để tạo mắt, thường khi nhóm đang bị đuổi.
- "Phá mắt" hoặc "lấy mắt": đi vào không gian mắt của đối phương để nhóm đó không đủ hai mắt.
- "Mắt này giả": chỉ ra rằng một khoảng trống trông như mắt nhưng có thể bị phá.
- "Chỉ còn một mắt": nhóm đang nguy hiểm, nếu không tạo được mắt thứ hai sẽ chết.
- "Mắt to": một không gian mắt lớn, có thể chứa nhiều hơn một mắt nếu chia đúng cách.
- "Đủ mắt": nhóm đã có hai mắt, không cần lo nữa.
Khi đọc sách hay xem video tiếng Anh, bạn sẽ gặp make an eye, destroy the eye, false eye, one eye, two eyes, eye space — đối chiếu gần như một-một với cách nói tiếng Việt ở trên. Các từ tiếng Nhật khác trong cờ vây được tổng hợp ở bài từ tiếng Nhật trong cờ vây và bài thuật ngữ cờ vây A–Z.
Mẹo nhớ nhanh
- Hai mắt thật = sống. Mắt giả không tính.
- Nửa mắt là "mắt chờ": ai tới trước quyết định.
- Không gian mắt là chỗ để làm mắt, hình mắt là dạng của chỗ đó.
- Nhìn điểm chéo là cách nhanh nhất để nghi ngờ một mắt giả — phần luyện tập có trong bài mắt giả.
Khi đã quen với các từ này, việc đọc lời bình ván cờ, sách cờ vây hay nói chuyện với người chơi khác trở nên dễ hơn rất nhiều: bạn biết họ đang lo nhóm nào, vì sao, và nước nào đang được bàn tới.
Muốn tập nhìn mắt ngay trên bàn, bạn có thể chơi một ván 9×9 với máy và để ý mỗi khi một nhóm bị dồn vào góc.
Câu hỏi thường gặp
Mắt và khí khác nhau thế nào?
Khí là mọi điểm trống kề nhóm quân. Mắt là khí nằm bên trong nhóm mà đối phương không thể đặt quân vào hợp lệ. Mọi mắt đều là khí, nhưng khí ở bên ngoài nhóm không phải mắt.
"Nửa mắt" có giống "nửa điểm" không?
Không. Nửa mắt là một điểm có thể thành mắt tuỳ ai đi trước. Nửa điểm là đơn vị điểm khi tính thắng thua, thường do komi lẻ. Trong tiếng Nhật hai từ này đọc gần giống nhau (hanme và hanmoku) nên hay gây nhầm.
Tiếng Anh gọi mắt giả là gì?
Gọi là false eye. Mắt thật là real eye hoặc true eye, nửa mắt là half eye, không gian mắt là eye space.
Một nhóm có một mắt rưỡi thì sống hay chết?
Chưa sống. Đối phương chỉ cần đi vào đúng chỗ nửa mắt là nhóm chỉ còn một mắt. Muốn chắc sống, bên sở hữu phải đi vào chỗ đó trước để biến nó thành mắt thật.
Có nhóm nào sống mà không cần hai mắt không?
Có, đó là sống chung (seki): hai nhóm cùng chia khí chung, không bên nào dám lấp trước. Đây là ngoại lệ, còn lại gần như mọi nhóm đều cần hai mắt thật để sống.