Nếu chữ "mắt" là trung tâm của sống chết, thì chữ khí là trung tâm của mọi chuyện bắt quân. Quanh chữ này có cả một nhóm từ mà người chơi dùng hằng ngày: atari, dame, khí chung, thiếu khí, tự đưa vào atari. Người mới thường gặp chúng lẫn lộn trong sách, video và lời bình, nhất là khi các từ đến từ ba ngôn ngữ khác nhau.
Đây là bài thuật ngữ: nghĩa của từng từ, nguồn gốc, cách gọi trong tiếng Anh và cách dùng khi nói chuyện về ván cờ. Luật chơi — khi nào quân bị bắt, vì sao cấm tự sát — nằm trong bài khí và bắt quân.
Khí
Khí là giao điểm trống nằm kề một quân hoặc một nhóm quân theo chiều ngang hoặc dọc. Tiếng Việt lấy từ chữ Hán 气 (tiếng Trung đọc qì), nghĩa gốc là "hơi thở". Hình ảnh rất rõ: khí là chỗ để nhóm quân "thở"; hết khí là hết thở, và bị nhấc khỏi bàn.
Tiếng Anh gọi là liberty (số nhiều liberties) — "sự tự do", cũng là một hình ảnh: khí là khoảng không gian nhóm quân còn được tự do.
Tiếng Nhật trong đời thường gọi khí là dame (ダメ, viết Hán tự là 駄目). Trong văn bản chuẩn mực hơn, người Nhật có dùng từ kokyūten (呼吸点, "điểm hô hấp"), rất gần với cách hiểu "hơi thở" của chữ khí.
Cách nói thường gặp: "nhóm này còn ba khí", "đếm khí", "lấp khí" (đặt quân vào khí của đối phương), "thêm khí" (nối hoặc chạy ra để có thêm khí).
Atari
Atari là tình trạng một quân hoặc một nhóm chỉ còn đúng một khí: nước tiếp theo đối phương có thể bắt. Từ này là tiếng Nhật 当たり (thường viết アタリ), nghĩa gốc là "trúng", "đánh trúng".
Đây là từ hiếm hoi được giữ nguyên trong cả tiếng Anh lẫn tiếng Việt: người chơi Anh nói atari, in atari (đang bị atari), put in atari (đưa vào atari); người chơi Việt cũng nói "atari" hoặc diễn đạt bằng tiếng Việt: "còn một khí", "sắp bị ăn".
Tiếng Trung dùng từ 打吃 (dǎ chī, "đánh ăn") cho nước đi đưa đối phương vào atari.
Trong cờ vây có lệ nói "atari" khi đưa đối phương vào tình trạng này, giống như "chiếu" trong cờ vua. Đây chỉ là thói quen lịch sự khi chơi giữa bạn bè hoặc dạy người mới, không phải luật; ở giải đấu hay với người chơi có kinh nghiệm, không ai nói ra.
Dame: một chữ, hai nghĩa
Chữ dame là chỗ người mới hay nhầm nhất, vì trong cờ vây nó có hai nghĩa:
- Khí — như ở trên: "lấp dame" là lấp khí.
- Điểm trung lập — điểm trống nằm giữa đất của hai bên, không thuộc ai. Cuối ván, các điểm dame được lấp dần mà không làm thay đổi điểm số theo cách tính đất. Chi tiết trong bài đóng biên và điểm trung lập.
Hai nghĩa có liên quan: điểm trung lập cũng chính là khí chung của quân hai bên ở đường ranh giới. Khi đọc tài liệu, hãy nhìn ngữ cảnh để biết đang nói nghĩa nào.
Ngoài cờ vây, dame trong tiếng Nhật còn là từ thường ngày nghĩa là "vô ích", "không được". Nhiều người cho rằng nghĩa thường ngày này bắt nguồn từ cờ vây: một nước đi vào điểm dame là nước không mang lại điểm. Đây là cách giải thích phổ biến, không phải điều được xác nhận chắc chắn.
Khí chung
Khí chung là giao điểm trống kề cùng lúc nhóm quân của cả hai bên. Tiếng Anh gọi là shared liberty.
Khí chung là trung tâm của đối sát khí (tiếng Anh: capturing race, tiếng Nhật: semeai 攻め合い) — khi hai nhóm cùng yếu đuổi bắt nhau. Trong đối sát, khí chung có một đặc điểm khó chịu: lấp nó là lấp khí của chính mình. Vì vậy người chơi hay nói "lấp khí ngoài trước, khí chung sau". Phần kỹ thuật có trong bài đối sát và đếm khí.
Khi hai nhóm có khí chung mà không bên nào dám lấp trước, kết quả có thể là sống chung (tiếng Nhật seki). Bài sống chung giải thích trường hợp này.
Thiếu khí
Thiếu khí (tiếng Nhật: dame-zumari 駄目詰まり — "tắc khí"; tiếng Anh: shortage of liberties) là tình trạng một nhóm có quá ít khí, đến mức có những nước bình thường nó không đi được, vì đi vào sẽ tự đưa mình vào atari.
Trong lời bình, "thiếu khí" hay đi kèm câu "nên không nối được" hoặc "nên không chặn được". Đây là lỗi hình cờ tinh vi: nhóm chưa bị bắt nhưng đã mất khả năng phản đòn.
Tự đưa vào atari
Tự đưa vào atari (tiếng Anh: self-atari) là nước đi làm nhóm của chính mình chỉ còn một khí. Có khi đây là sai lầm, có khi lại là đòn hi sinh có tính toán (ví dụ để phá mắt đối phương).
Cần phân biệt với tự sát: tự sát là đặt quân làm nhóm mình còn không khí nào mà không bắt được quân đối phương — nước này bị cấm hẳn trên trang. Tự đưa vào atari thì hợp lệ, chỉ là nguy hiểm. Luật tự sát có trong bài nước tự sát.
Bảng đối chiếu nhanh
- Khí — liberty — dame / kokyūten (Nhật) — 气 qì (Trung)
- Atari (còn một khí) — atari / in atari — 当たり (Nhật) — nước đưa vào atari: 打吃 dǎ chī (Trung)
- Điểm trung lập — dame / neutral point — 駄目 (Nhật)
- Khí chung — shared liberty
- Đối sát khí — capturing race — semeai 攻め合い (Nhật)
- Thiếu khí — shortage of liberties — dame-zumari 駄目詰まり (Nhật)
- Tự đưa vào atari — self-atari
Các từ tiếng Nhật khác nằm trong bài từ tiếng Nhật trong cờ vây, còn danh sách đầy đủ theo vần ở bài thuật ngữ cờ vây A–Z.
Cách dùng khi bình ván
- "Nhóm đen còn hai khí, trắng ba khí" — thường nói trong đối sát, để thấy bên nào thắng cuộc đua.
- "Nước này là atari" — nước vừa đi làm đối phương còn một khí.
- "Thoát atari" — chạy ra hoặc nối để có thêm khí.
- "Lấp dame" cuối ván — đặt quân vào các điểm trung lập.
- "Hình này thiếu khí" — cảnh báo một nhóm tuy chưa bị bắt nhưng không còn đi được một số nước quan trọng.
Muốn luyện đếm khí trên bàn thật, bạn có thể chơi một ván 9×9 với máy và mỗi lần một nhóm bị đe doạ, dừng lại đếm khí của cả hai bên trước khi đi.
Câu hỏi thường gặp
Khí và dame có phải là một không?
Trong tiếng Nhật đời thường, dame thường dùng để chỉ khí. Nhưng dame còn có nghĩa thứ hai là điểm trung lập giữa đất hai bên, nên khi đọc tài liệu cần nhìn ngữ cảnh.
Có bắt buộc phải nói "atari" khi chơi không?
Không. Nói "atari" là thói quen lịch sự khi chơi thân mật hoặc dạy người mới. Trong giải đấu và khi chơi online, không ai nói ra.
Tự đưa vào atari có phải là tự sát không?
Không. Tự đưa vào atari làm nhóm mình còn một khí và vẫn hợp lệ. Tự sát là làm nhóm mình hết khí mà không bắt được quân nào, nước này bị cấm.
Tiếng Anh gọi khí chung là gì?
Gọi là shared liberty. Tình huống hai nhóm đuổi bắt nhau qua khí chung gọi là capturing race, tiếng Nhật là semeai.
Vì sao quân ở góc dễ bị atari hơn?
Vì quân ở góc chỉ có hai khí, quân ở biên ba khí, còn quân ở giữa bàn bốn khí. Ít khí hơn thì đối phương cần ít nước hơn để đưa vào atari.