Nếu phải chọn một khái niệm quan trọng nhất của cờ vây, nhiều người sẽ chọn khí. Mọi thứ khác — bắt quân, sống chết, đối sát, mắt — đều xây trên khái niệm này. Bài này giải thích khí là gì, cách đếm cho đúng, và atari, từ người chơi cờ vây khắp thế giới dùng để chỉ lúc một nhóm chỉ còn một khí.
Khí là gì
Khí của một quân là các giao điểm trống nằm kề nó theo chiều ngang hoặc chiều dọc — tức là trên, dưới, trái, phải. Các giao điểm chéo không phải là khí.
Khi một khí bị quân đối phương chiếm, quân đó mất một khí. Khi không còn khí nào, quân bị bắt và nhấc khỏi bàn.
Khí của một nhóm
Các quân cùng màu đứng kề nhau theo hàng ngang hoặc dọc tạo thành một nhóm. Cả nhóm dùng chung tất cả các khí của mình. Nhóm chỉ bị bắt khi toàn bộ khí bị lấp.
Hai quân đứng chéo nhau không tạo thành một nhóm; mỗi quân có khí riêng.
Ở biên và góc: ít khí hơn
Quân ở biên chỉ có ba khí (một phía đã là mép bàn). Quân ở góc chỉ có hai khí.
Đây là lý do người mới hay bị bắt quân ở biên: họ quen đếm bốn khí như ở giữa bàn.
Atari là gì
Khi một quân hoặc một nhóm chỉ còn đúng một khí, người ta nói nó đang bị atari (từ tiếng Nhật, được dùng rộng rãi trên thế giới). Tiếng Việt thường nói "bị dồn còn một khí" hoặc "sắp bị bắt".
Khi bị atari, bạn có vài lựa chọn:
- Chạy: đặt quân vào khí cuối cùng để nối dài nhóm, hy vọng có thêm khí.
- Bắt ngược: nếu quân dồn bạn cũng đang ít khí, có khi bạn bắt được nó trước.
- Bỏ: nếu nhóm không đáng cứu, hoặc chạy cũng không thoát, hãy đi chỗ khác lớn hơn.
Chạy không phải lúc nào cũng thoát
Chạy khi bị atari chỉ có ích nếu sau khi chạy, nhóm có nhiều hơn một khí. Nếu chạy xong vẫn chỉ còn một khí, đối phương tiếp tục dồn, và cuối cùng bạn mất cả chuỗi dài hơn. Đây chính là nguyên lý của thang (xem bài thang và lưới).
Quy tắc kinh nghiệm: trước khi chạy, đếm số khí sau khi chạy. Nếu chỉ còn hai khí và đối phương có thể tiếp tục dồn, hãy cân nhắc bỏ.
Luật cấm tự sát
Trên Cờ Vây Việt, bạn không được đặt quân vào chỗ mà ngay sau đó nhóm của mình không còn khí nào, trừ khi nước đó bắt được quân đối phương (khi đó quân đối phương bị nhấc ra trước, và quân của bạn có khí). Luật này giúp bạn khỏi vô tình tự sát, nhưng cũng cần hiểu để không ngạc nhiên khi có nước không đặt được.
Đếm khí: kỹ năng phải luyện
Đếm khí nghe đơn giản, nhưng trong ván thật, nhóm to, nhiều nhánh, khí chung với nhóm khác, rất dễ đếm sai. Vài mẹo:
- Đếm theo một thứ tự cố định: vòng quanh nhóm theo chiều kim đồng hồ.
- Mỗi giao điểm trống chỉ đếm một lần, dù nó kề nhiều quân của nhóm.
- Nhớ bỏ các điểm chéo.
Chơi nhiều ván 9×9 với máy ở trang chủ là cách luyện đếm khí nhanh nhất. Khi đã quen, đọc tiếp đối sát và đếm khí.
Khi đối phương bị atari: bắt ngay hay chờ?
Người mới thấy quân đối phương bị atari thì bắt ngay theo phản xạ. Đôi khi đó là đúng, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Trước khi bắt, hãy hỏi:
- Quân đó có thể chạy thoát không? Nếu chạy được, bắt ngay là đúng. Nếu chạy cũng không thoát (ví dụ đang nằm trong thang không có quân phá), bạn có thể để dành, đi một nước lớn hơn ở chỗ khác.
- Bắt có làm nhóm của mình chắc hơn không? Bắt quân đôi khi tạo ra một mắt cho nhóm của bạn, lúc đó bắt rất có giá trị.
- Có nước nào lớn hơn đang chờ không? Nếu quân đối phương đã chết chắc, việc nhấc nó ra có thể đợi.
Một quân bị atari mà không thể thoát thì coi như đã chết; bắt nó ngay hay sau, kết quả như nhau, trừ khi đối phương có thể dùng nó để đe doạ gì đó.
Nối để có thêm khí
Cách tăng khí đơn giản nhất là nối quân của mình lại với nhau. Hai quân riêng lẻ mỗi quân có bốn khí, nhưng dễ bị atari từng quân một. Hai quân nối thành một nhóm có sáu khí, và đối phương phải lấp cả sáu mới bắt được. Nối với một nhóm lớn hơn nữa thì khí càng nhiều.
Vì vậy, khi một quân của bạn bị dồn còn ít khí, hãy nhìn xem có nhóm nào của mình gần đó để nối về không. Nối về một nhóm mạnh thường là cách thoát atari tốt nhất.
Khí và vị trí đứng
Khí cũng giải thích vì sao người chơi cờ vây thích đi ở hàng ba, hàng bốn thay vì hàng một, hàng hai ở đầu ván. Quân ở hàng một chỉ có ba khí, dễ bị dồn vào biên và bắt. Quân ở cao hơn có nhiều hướng để chạy và nhiều khí hơn khi bị tấn công. Đây là một trong những lý do vì sao các nước đầu ván thường đặt ở hàng ba và hàng bốn, gần góc.
Câu hỏi thường gặp
Điểm chéo có phải là khí không?
Không. Chỉ bốn hướng trên, dưới, trái, phải mới là khí.
Hai nhóm cùng màu đứng chéo có dùng chung khí không?
Không, cho tới khi chúng được nối bằng một quân đặt kề theo hàng ngang hoặc dọc.
Bị atari có phải lúc nào cũng nên chạy?
Không. Chỉ chạy khi sau đó nhóm có đủ khí để thoát. Nếu chạy chỉ kéo dài chuỗi quân bị bắt, hãy bỏ.
Vì sao có nước không đặt được trên bàn?
Thường do luật cấm tự sát (đặt vào chỗ không còn khí mà không bắt được gì) hoặc luật cướp (ko) cấm lặp lại thế cờ ngay lập tức.
Quân ở biên có luôn yếu hơn quân ở giữa bàn không?
Về số khí thì quân ở biên có ít khí hơn khi đứng một mình. Nhưng biên cũng giúp tạo mắt dễ hơn. Vì vậy nhóm ở biên dễ bị bắt khi còn nhỏ, nhưng dễ sống khi đã đủ lớn.
