Người mới học cờ vây hay bối rối trước một câu hỏi: tại sao có lúc trang chơi không cho mình đặt quân vào một điểm trống? Câu trả lời thường là luật cấm tự sát. Hiểu rõ luật này không chỉ giúp bạn khỏi bấm nhầm, mà còn là nền tảng để hiểu vì sao "mắt" làm nhóm quân sống được.
Tự sát là gì
Một nước đi gọi là tự sát khi quân vừa đặt xuống (cùng với nhóm nó nối vào) lập tức không còn khí nào, và nước đó không bắt được quân nào của đối phương.
Cờ vây theo luật của trang cấm hoàn toàn nước tự sát. Nếu bạn chạm vào một điểm như vậy, quân sẽ không được đặt.
Lý do rất tự nhiên: đặt quân rồi tự nó chết ngay thì chẳng có ý nghĩa gì trong ván cờ, và cấm đi giúp ván cờ gọn, dễ hiểu hơn.
Ngoại lệ quan trọng: nước bắt quân
Đây là phần người mới hay nhầm. Khi bạn đặt quân vào một điểm, trước hết kiểm tra xem nước đó có lấy đi khí cuối cùng của nhóm đối phương nào không. Nếu có, nhóm đó bị bắt và nhấc khỏi bàn trước. Sau khi nhấc ra, quân bạn vừa đặt có khí trở lại, nên nước đi hợp lệ.
Ngược lại, nếu trong hình trên Đen không có các quân a3, b2, c1, thì a2 và b1 trắng còn nhiều khí khác, đặt quân vào a1 không bắt được gì, và đó là nước tự sát bị cấm.
Tự sát của cả một nhóm
Luật không chỉ nói về một quân đơn lẻ. Nếu bạn đặt quân nối vào một nhóm của mình, và sau nước đó cả nhóm không còn khí, thì đó cũng là tự sát. Ví dụ nhóm của bạn chỉ còn một khí, bạn đặt quân vào chính khí đó mà không bắt được gì: cả nhóm hết khí, nước đi bị cấm.
Tình huống này hay gặp khi một nhóm bị vây kín và chỉ còn một điểm trống bên trong. Người chơi muốn "lấp cho đầy" và bị trang từ chối. Đó là dấu hiệu nhóm đang rất nguy.
Vì sao luật này làm "mắt" có ý nghĩa
Một mắt là một điểm trống (hoặc vùng trống nhỏ) bị quân của một bên bao kín. Đối phương muốn đặt quân vào mắt thì quân đó không có khí. Nếu nhóm có mắt vẫn còn khí khác, đặt vào mắt không bắt được gì, nên đó là tự sát, bị cấm.
Vì vậy, một nhóm có hai mắt riêng biệt không bao giờ bị bắt: đối phương muốn bắt thì phải lấp cả hai mắt, nhưng lấp mắt nào trước cũng là tự sát vì mắt kia vẫn là khí. Bài hai mắt là sống giải thích kỹ nguyên lý này, còn bài mắt giả cho thấy khi nào một "mắt" trông thật mà thực ra không phải.
Kiểm tra nhanh trước khi đặt quân
Khi định đặt quân vào một điểm bị vây nhiều phía, hỏi hai câu:
- Quân này có khí không? Nhìn bốn phía ngang dọc. Nếu có ít nhất một điểm trống hoặc nối với nhóm của mình còn khí, không phải tự sát.
- Nếu không có khí, nó có bắt được gì không? Nhìn các nhóm đối phương sát bên: có nhóm nào đang chỉ còn đúng khí này không. Có thì nước đi hợp lệ và bắt được quân.
Hai câu này cũng chính là cách người chơi mạnh nhìn bàn cờ khi tính sống chết.
Khác biệt giữa các bộ luật
Trên thế giới có vài bộ luật cờ vây. Phần lớn cấm tự sát như trang đang áp dụng. Một số ít bộ luật cho phép tự sát nhiều quân, nhưng trong thực tế nước đó gần như không bao giờ có lợi. Vì vậy, học theo luật cấm tự sát là đủ cho gần như mọi ván bạn sẽ chơi.
Luyện tập
Chơi vài ván 9×9 với máy trên trang chủ và để ý những lần trang không cho đặt quân. Mỗi lần như vậy, dừng lại tìm lý do: điểm đó có phải mắt của đối phương không, hay nhóm của mình đang chỉ còn một khí. Đọc thêm khí và bắt quân để đếm khí chắc tay hơn.
Tình huống hay gặp: đặt quân vào "mắt" của đối phương
Trong ván thật, luật cấm tự sát hay hiện ra nhất khi bạn muốn đặt quân vào một điểm trống nằm trong nhóm đối phương, tức là một cái mắt của họ. Có hai trường hợp:
- Nhóm đối phương còn khí khác ngoài cái mắt đó. Đặt quân vào mắt không bắt được gì, quân của bạn không có khí, nên là tự sát và bị cấm. Đây là lý do mắt bảo vệ nhóm.
- Cái mắt là khí cuối cùng của nhóm đối phương. Đặt quân vào đó lấy khí cuối, bắt cả nhóm, nên hợp lệ.
Vì vậy, muốn bắt một nhóm chỉ có một mắt, bạn phải lấp hết khí bên ngoài trước, để cái mắt trở thành khí cuối cùng. Lúc đó nước vào mắt mới được phép. Hiểu thứ tự này là hiểu cách giết một nhóm một mắt.
Câu hỏi thường gặp
Đặt quân vào chỗ không có khí có bao giờ hợp lệ không?
Có, nếu nước đó bắt được ít nhất một nhóm quân đối phương. Quân bị bắt được nhấc ra trước, quân vừa đặt có khí trở lại.
Vì sao trang không cho mình đặt quân vào một điểm trống?
Có hai khả năng: nước đó là tự sát, hoặc nước đó làm lặp lại một thế cờ cũ (luật cướp). Nếu điểm đó bị quân đối phương vây kín, nhiều khả năng là tự sát.
Tự sát có bao giờ là nước hay không?
Theo luật của trang thì không thể đi. Ở vài bộ luật cho phép, tự sát gần như không bao giờ có lợi, nên bạn không mất gì khi không được đi.
Mắt có phải lúc nào cũng an toàn?
Một mắt đơn lẻ thì không: đối phương có thể vây hết khí bên ngoài rồi đặt quân vào mắt để bắt cả nhóm (lúc đó nước đi bắt quân nên hợp lệ). Chỉ hai mắt riêng biệt mới đảm bảo sống.
Người mới có cần nhớ luật này khi chơi trên trang?
Không cần nhớ để tránh đi sai, vì trang tự chặn. Nhưng nên hiểu, vì nó là nền của khái niệm mắt và sống chết.
