Cờ vây có tiếng là môn cờ "luật ít, biến hoá nhiều". Toàn bộ luật chơi có thể nói trong vài phút, nhưng người chơi có thể học cả đời vẫn thấy mới. Bài này đi qua từng luật một, theo đúng cách mà trang chơi của Cờ Vây Việt đang áp dụng, để bạn có thể đặt quân ván đầu tiên ngay sau khi đọc xong.
Bàn cờ và quân cờ
Bàn cờ vây là một lưới gồm các đường dọc và đường ngang. Bàn tiêu chuẩn có 19 đường mỗi chiều, tức 361 giao điểm. Người mới thường chơi trên bàn nhỏ hơn: 9×9 (81 giao điểm) hoặc 13×13 (169 giao điểm). Luật trên mọi kích thước là như nhau, chỉ khác độ dài ván.
Quân cờ là những viên tròn, một bên màu đen, một bên màu trắng. Khác với cờ vua hay cờ tướng, quân được đặt lên giao điểm, không đặt vào ô. Khi đã đặt, quân không bao giờ di chuyển nữa; nó chỉ rời bàn khi bị bắt.
Bắt đầu ván, bàn trống hoàn toàn. Đen đi trước, sau đó hai bên lần lượt mỗi người đặt một quân, hoặc chọn bỏ lượt.
Mục tiêu của ván cờ
Mục tiêu của cờ vây không phải là bắt vua hay ăn hết quân đối phương. Mục tiêu là chiếm được nhiều vùng trên bàn hơn đối phương. Mỗi quân của bạn như một viên gạch dựng tường; vùng trống nằm trọn trong tường của bạn là đất của bạn.
Vì vậy cờ vây vừa là cuộc chiến vừa là cuộc chia đất. Bạn có thể thắng mà không bắt quân nào, miễn là cuối ván bạn giữ được phần lớn hơn.
Khí: hơi thở của quân cờ
Đây là khái niệm quan trọng nhất. Khí của một quân là các giao điểm trống nằm sát bên nó theo chiều ngang hoặc chiều dọc (không tính đường chéo). Một quân ở giữa bàn có tối đa 4 khí, ở cạnh bàn có 3, ở góc có 2.
Các quân cùng màu đứng sát nhau theo chiều ngang hoặc dọc tạo thành một nhóm (còn gọi là một chuỗi). Nhóm dùng chung khí: tổng số khí của nhóm là mọi giao điểm trống sát bất kỳ quân nào trong nhóm. Quân đứng chéo nhau không nối thành nhóm.
Bài khí và bắt quân giải thích kỹ cách đếm khí cho cả một nhóm lớn.
Bắt quân
Khi một quân hoặc một nhóm mất khí cuối cùng, nó bị bắt và nhấc ra khỏi bàn. Bên bắt giữ số quân đó; trong cách tính điểm của trang, quân bị bắt không cộng trực tiếp vào điểm, nhưng việc bắt quân thường làm bên bắt được thêm đất.
Một nhóm chỉ còn một khí gọi là đang bị "chiếu" khí, trong nhiều tài liệu gọi là atari. Gặp tình huống này, bên bị đe doạ thường phải nối thêm quân để tăng khí, hoặc chấp nhận mất nhóm để đổi lấy lợi ích ở chỗ khác.
Luật cấm tự sát
Bạn không được đặt quân vào chỗ mà quân đó (hoặc nhóm nó nối vào) lập tức không còn khí, trừ khi nước đó bắt được quân đối phương. Nếu nước đi bắt được quân, các quân bị bắt được nhấc ra trước, và quân vừa đặt có khí trở lại, nên nước đi hợp lệ.
Trang chơi của Cờ Vây Việt không cho đi nước tự sát, nên bạn không cần lo đi nhầm. Bài nước tự sát trong cờ vây có ví dụ cụ thể về khi nào nước trông như tự sát nhưng thực ra là nước bắt quân hợp lệ.
Luật cướp: cấm lặp lại thế cờ
Có những tình huống hai bên có thể bắt qua bắt lại một quân mãi không dứt. Để ván cờ không kéo dài vô tận, cờ vây có luật cướp (tiếng Nhật gọi là ko): không được đi một nước làm bàn cờ trở lại đúng y như một thế đã từng có trước đó.
Trên trang, luật này được áp dụng theo cách chặt nhất: bất kỳ thế nào đã xuất hiện trong ván đều không được lặp lại. Thực tế, bạn chỉ gặp nó khi bắt lại ngay một quân vừa bắt mình; lúc đó phải đi một nước ở chỗ khác trước (gọi là "tìm cướp") rồi mới được bắt lại. Chi tiết trong bài luật cướp.
Bỏ lượt và kết thúc ván
Đến một lúc, không còn nước nào có ích cho cả hai bên: mọi đường biên đã đóng, không còn chỗ nào để lấn thêm. Khi đó người chơi bỏ lượt. Hai bên bỏ lượt liên tiếp thì ván kết thúc và bắt đầu đếm điểm.
Một điểm rất quan trọng khi chơi trên trang: máy tính điểm theo đúng những gì có trên bàn, không tự đoán quân nào là "quân chết". Nếu trong đất của bạn còn quân đối phương đã hết đường sống, bạn phải tự bắt nó trước khi bỏ lượt. Bài bỏ lượt và kết thúc ván nói kỹ về chuyện này.
Tính điểm
Trang dùng cách tính diện tích: điểm của mỗi bên bằng số quân của bên đó trên bàn cộng với số giao điểm trống chỉ tiếp giáp với quân của bên đó. Giao điểm trống giáp cả quân đen lẫn quân trắng không tính cho ai.
Vì đi trước là lợi thế, Trắng được cộng thêm komi 7,5 điểm. Nửa điểm lẻ khiến ván không bao giờ hoà. Bên có tổng điểm cao hơn thắng.
Ví dụ đơn giản: cuối một ván 9×9, Đen có 40 quân và đất cộng lại, Trắng có 41. Cộng komi, Trắng có 48,5, thắng 8,5 điểm.
Tóm tắt luật trong năm dòng
- Đặt quân lên giao điểm trống, lần lượt, Đen đi trước.
- Nhóm quân mất khí cuối cùng thì bị bắt khỏi bàn.
- Không được tự sát (trừ khi nước đó bắt quân).
- Không được lặp lại thế cờ cũ (luật cướp).
- Hai bên cùng bỏ lượt thì dừng; đếm quân và đất, Trắng cộng 7,5.
Bắt đầu ván đầu tiên
Cách học luật nhanh nhất là chơi. Mở trang chủ để chơi với máy trên bàn 9×9 ở mức thấp nhất. Đừng lo thua: ván 9×9 chỉ mất khoảng mươi phút, và mỗi ván thua dạy bạn một điều về khí. Khi đã quen, thử chơi online với người thật, hoặc đọc tiếp các bài trong danh mục luật cờ vây.
Câu hỏi thường gặp
Cờ vây có hoà không?
Với komi 7,5 thì không có hoà theo điểm, vì tổng điểm của hai bên luôn lệch nhau ít nhất nửa điểm. Một số luật thi đấu khác có tình huống ván không kết thúc được, nhưng trên trang này điều đó không xảy ra nhờ luật cấm lặp thế.
Quân đặt chéo nhau có nối với nhau không?
Không. Chỉ quân đứng sát nhau theo chiều ngang hoặc dọc mới thành một nhóm dùng chung khí. Hai quân chéo nhau có thể bị cắt rời nếu đối phương đặt quân vào chỗ nối.
Có phải bắt nhiều quân là thắng?
Không nhất thiết. Mục tiêu là đất. Bắt quân thường giúp có thêm đất, nhưng một người bắt nhiều quân mà để đối phương chiếm nửa bàn vẫn có thể thua.
Vì sao Trắng được cộng 7,5 điểm?
Vì Đen đi trước nên luôn nhanh hơn một nước. Komi bù lại lợi thế đó. Con số 7,5 là mức phổ biến trong các luật tính diện tích hiện nay.
Người mới nên học bàn nào?
Bàn 9×9. Ván ngắn, dễ nhìn toàn bộ, và mọi luật đều xuất hiện đủ. Khi thấy 9×9 bắt đầu quen thuộc, chuyển sang 13×13 rồi 19×19.
