Nếu chỉ được học một khái niệm trong cờ vây, hãy học khí. Gần như mọi tình huống bắt quân, cứu quân, sống chết đều quy về một câu hỏi: nhóm này còn bao nhiêu khí, và nhóm kia còn bao nhiêu. Người chơi mạnh đếm khí gần như theo phản xạ; người mới thường mất quân chỉ vì quên đếm.
Khí của một quân
Khí là giao điểm trống nằm sát quân theo chiều ngang hoặc dọc. Đường chéo không tính. Như vậy:
- Một quân ở giữa bàn, không có quân nào xung quanh, có 4 khí.
- Một quân ở cạnh bàn có 3 khí, vì một phía là mép bàn.
- Một quân ở góc có 2 khí.
Chính vì vậy quân ở góc và cạnh dễ bị bắt hơn nếu đứng một mình. Nhưng cũng chính mép bàn giúp dựng đất dễ hơn, nên người chơi vẫn thường bắt đầu ván ở góc. Bài luật cờ vây cơ bản nói về mục tiêu chiếm đất.
Khi một quân đối phương đứng sát bên, giao điểm đó không còn là khí. Mỗi quân đối phương áp sát lấy đi một khí.
Khí của một nhóm
Các quân cùng màu đứng liền nhau theo chiều ngang hoặc dọc là một nhóm. Cả nhóm sống hay chết cùng nhau, và dùng chung khí. Cách đếm:
- Liệt kê mọi giao điểm trống sát bất kỳ quân nào trong nhóm.
- Mỗi giao điểm chỉ đếm một lần, dù nó sát nhiều quân.
Ví dụ hai quân đen đứng cạnh nhau ở giữa bàn có 6 khí, không phải 8, vì hai điểm giữa chúng đã bị chính chúng chiếm. Ba quân thẳng hàng có 8 khí. Nhóm càng dài và càng thưa thì càng nhiều khí; nhóm co cụm thành khối vuông thì ít khí hơn so với số quân.
Bắt quân: lấy đi khí cuối cùng
Khi đối phương lấp hết mọi khí của một nhóm, nhóm đó bị bắt và nhấc khỏi bàn. Điều quan trọng: quân bị bắt ngay lúc khí cuối cùng bị lấp, không phải trước đó.
Trong ví dụ trên, nếu Đen tới lượt và đặt quân vào c4, nhóm đen hai quân c5–c4 sẽ có thêm khí ở b4, d4 và c3. Ba khí đủ để tạm thời an toàn. Đây là cách phòng thủ cơ bản nhất: nối thêm quân để tăng khí.
Tình huống "chỉ còn một khí"
Nhóm chỉ còn một khí là đang bị đe doạ bắt ngay nước sau. Người chơi hay gọi là bị atari, hoặc nói nôm na là "bị đánh". Khi thấy nhóm của mình còn một khí, hãy hỏi ba câu:
- Nối thêm có giúp không? Nếu nối xong vẫn chỉ có hai khí và đối phương đánh tiếp được, có thể bạn đang bị dồn vào thế thang (xem bài bắt quân cơ bản: thang và lưới).
- Có bắt được quân nào đang vây mình không? Nhiều khi quân vây mình cũng ít khí; bắt được nó là cách cứu tốt nhất.
- Nhóm này có đáng cứu không? Một hai quân nhỏ không quan trọng thì bỏ đi, dùng nước đó đánh chỗ lớn hơn.
Nối và cắt
Vì nhóm dùng chung khí, nối quân làm nhóm mạnh lên. Ngược lại, cắt hai nhóm đối phương ra làm mỗi nhóm có ít khí hơn và dễ bị tấn công.
Một thói quen tốt cho người mới: khi hai quân của bạn đứng chéo nhau, nhìn hai điểm nối giữa chúng. Nếu đối phương chiếm được cả hai, quân của bạn bị cắt. Thường thì chỉ cần đối phương chiếm một điểm, bạn vẫn còn điểm kia để nối, nên hình chéo khá an toàn; nhưng nếu đối phương đã có quân ở một điểm và đe doạ điểm còn lại, hãy nối ngay.
Đếm khí khi hai nhóm áp sát nhau
Tình huống hay gặp nhất ở trung cuộc: một nhóm đen và một nhóm trắng áp sát, cả hai đều không có mắt, ai cũng muốn bắt bên kia. Đây gọi là cuộc đua khí. Nguyên tắc cơ bản: bên nào nhiều khí hơn thì thắng; nếu bằng khí, bên đi trước thắng. Bài cuộc đua khí phân tích kỹ các trường hợp có khí chung.
Điều quan trọng nhất: đếm trước khi lao vào. Người mới thường đánh khí liền vài nước rồi mới phát hiện nhóm mình ít khí hơn.
Một vài lỗi hay gặp khi đếm khí
- Tính cả đường chéo. Giao điểm chéo không phải khí.
- Đếm trùng. Điểm trống sát hai quân trong cùng nhóm chỉ là một khí.
- Quên quân đối phương vừa đặt. Mỗi nước đi của đối phương có thể lấy đi một khí của bạn.
- Tưởng nhóm liền nhưng thật ra bị cắt. Hai quân chéo nhau là hai nhóm riêng, đếm khí riêng.
Luyện đếm khí thế nào
Chơi trên bàn 9×9 và tự đặt ra quy định: trước khi đặt mỗi quân, nhìn nhóm yếu nhất của mình và đếm khí của nó. Chỉ cần vài chục ván như vậy, việc đếm khí sẽ thành phản xạ. Bạn có thể chơi với máy ngay trên trang chủ, rồi xem lại ván trong tài khoản để tìm những lúc mình quên đếm.
Bài tập nhỏ: đếm khí trên bàn trống
Muốn đếm khí nhanh, hãy tự làm vài bài tập trên bàn trống, không cần đối thủ. Đặt một quân đen ở giữa bàn 9×9 và đếm: bốn khí. Đặt thêm một quân đen ngay bên phải: nhóm hai quân có sáu khí. Đặt thêm quân thứ ba thẳng hàng: tám khí. Giờ thử đặt quân thứ ba lệch xuống dưới quân thứ hai thành hình chữ L: chỉ còn bảy khí, vì một điểm trống giờ chạm tới hai quân cùng lúc và chỉ được đếm một lần. Cuối cùng, xếp bốn quân thành một khối vuông hai nhân hai: chỉ còn tám khí cho bốn quân, ít hơn so với bốn quân thẳng hàng (mười khí). Bài tập này cho thấy vì sao nhóm co cụm lại thường "chậm": nhiều quân mà ít khí.
Tiếp theo, đặt vài quân trắng sát nhóm đen và đếm lại. Mỗi quân trắng áp sát lấy đi một khí; nhưng nếu quân trắng đứng ở điểm chạm hai quân đen cùng lúc, nó vẫn chỉ lấy một khí, vì điểm đó chỉ được đếm một lần. Làm năm phút mỗi ngày trong một tuần, bạn sẽ đếm khí nhanh hơn hẳn trong ván thật.
Câu hỏi thường gặp
Một nhóm có thể có bao nhiêu khí?
Không có giới hạn cố định. Nhóm càng dài, càng trải rộng ở vùng trống thì càng nhiều khí. Một nhóm lớn ở giữa bàn trống có thể có hàng chục khí.
Quân bị bắt có được đặt lại không?
Không. Quân bị bắt nhấc khỏi bàn và không quay lại. Giao điểm nó từng đứng trở thành điểm trống, ai cũng có thể đặt quân vào (trừ khi luật cướp tạm cấm).
Mép bàn có được tính là khí không?
Không. Mép bàn chỉ là chỗ không có giao điểm, nên quân ở cạnh và góc có ít khí hơn quân ở giữa.
Vì sao người mới hay bị bắt quân ở cạnh bàn?
Vì quân ở cạnh chỉ có ba khí, và khi bị đẩy dọc theo cạnh, nhóm rất dễ hết khí. Đừng bò dọc đường số một quá lâu.
Có nên luôn cứu quân bị đánh không?
Không. Hãy cân nhắc giá trị. Cứu một nhóm quan trọng thì đáng; cứu hai quân nhỏ mà để đối phương chiếm một vùng lớn thì thiệt.
