Trên bàn 19×19, mười mấy nước đầu tiên của mỗi bên thường không có đánh nhau, không có bắt quân. Nhưng chính những nước đó quyết định hình dáng của cả ván cờ: ai có đất ở đâu, ai có sức ảnh hưởng hướng nào, nhóm nào sẽ phải chiến đấu. Giai đoạn này gọi là bố cục (tiếng Nhật: fuseki).
Vì sao cần bố cục
Trên bàn trống, mọi nước đều "hợp lệ", nhưng không phải nước nào cũng hiệu quả. Mục tiêu của bố cục là chiếm những vùng lớn và dễ giữ trước đối phương, đồng thời chuẩn bị cho giai đoạn đánh nhau sau này.
Bố cục tốt không có nghĩa là thắng ngay; nó có nghĩa là bạn bước vào trung cuộc với nhiều lựa chọn hơn và ít điểm yếu hơn.
Góc trước, cạnh sau, trung tâm cuối
Đây là câu thần chú quen thuộc nhất của bố cục. Lý do nằm ở hiệu quả làm đất:
- Ở góc, hai mép bàn đã làm sẵn hai bức tường. Bạn chỉ cần ít quân để vây một vùng.
- Ở cạnh, một mép bàn làm sẵn một bức tường. Cần nhiều quân hơn góc.
- Ở trung tâm, không có mép nào giúp. Cần rất nhiều quân để vây cùng một diện tích.
Vì thế phần lớn các ván bắt đầu bằng việc hai bên lần lượt chiếm bốn góc, sau đó mở rộng ra cạnh, và chỉ khi các cạnh đã có quân mới chú ý tới trung tâm. Bài góc, cạnh và trung tâm giải thích kỹ hơn bằng ví dụ.
Chiếm góc bằng điểm nào
Trong góc có vài điểm hay được chọn, khác nhau ở độ cao:
- Điểm sao (4-4): nhanh, thiên về sức ảnh hưởng, nhưng đối phương có thể xâm nhập vào góc.
- Tiểu mục (3-4): cân bằng giữa đất và thế, là lựa chọn truyền thống.
- Điểm 3-3: chắc đất góc ngay, nhưng thấp, ít ảnh hưởng ra ngoài.
Bài các điểm sao và tiểu mục có sơ đồ từng điểm.
Đất và thế
Hai khái niệm xuyên suốt bố cục:
- Đất: vùng mà bạn gần như chắc chắn sẽ giữ được đến cuối ván.
- Thế: sức ảnh hưởng của những bức tường quân hướng ra vùng trống, chưa phải đất, nhưng có thể biến thành đất hoặc dùng để tấn công.
Một ván cờ hay thường là sự cân bằng: một bên lấy đất chắc, bên kia lấy thế rồi tìm cách tận dụng. Không có lựa chọn nào luôn đúng. Bài đất và thế đi sâu vào sự cân bằng này.
Hướng phát triển
Sau khi có quân ở góc, câu hỏi tiếp theo là mở rộng về phía nào. Nguyên tắc chung:
- Mở rộng về phía có nhiều khoảng trống hơn.
- Mở rộng sao cho thế của mình hướng vào vùng mình muốn làm đất, không hướng vào đất sẵn có của đối phương.
- Tránh mở rộng quá gần quân mạnh của đối phương (vì dễ bị tấn công) hoặc quá xa quân mình (vì dễ bị cắt).
Những lỗi bố cục người mới hay mắc
- Đánh nhau quá sớm: lao vào tấn công khi các góc còn trống. Đối phương bỏ vài quân để chiếm góc, và bạn thiệt.
- Chỉ ở một góc: đi quá nhiều nước ở một góc cho "chắc", trong khi ba góc còn lại đối phương chiếm hết.
- Quá thấp: đi toàn đường số hai, được ít đất và bị đối phương đè từ trên.
- Quá cao: đi toàn đường số năm trở lên, không có đất chắc, đối phương xâm nhập bên dưới.
Bố cục trên các cỡ bàn
Bố cục có ý nghĩa rõ nhất trên bàn 19×19. Trên 13×13, vẫn có góc và cạnh nhưng khoảng cách ngắn hơn, nhanh chóng chuyển sang đánh nhau. Trên 9×9, bố cục gần như hoà vào trung cuộc, xem bài bố cục bàn 9×9.
Học bố cục thế nào
- Chơi bàn 13×13 với máy trên trang chủ để tập chọn góc và hướng.
- Chơi 19×19 online với người để trải nghiệm bố cục đầy đủ.
- Xem lại ván trong tài khoản, đặc biệt 20 nước đầu: mình có bỏ sót góc nào không, có mở rộng về hướng hợp lý không.
Bố cục trong một ván thật
Hình dung một ván 19×19 giữa hai người chơi trung bình. Bốn nước đầu, mỗi bên chiếm hai góc. Nước thứ năm, Đen tiếp cận một góc của Trắng; vài nước sau là một định thức ngắn, Trắng giữ góc, Đen có một nhóm nhỏ ổn định ở cạnh. Tiếp theo, Trắng khép góc còn lại của mình, Đen mở rộng dọc cạnh dưới. Sau khoảng hai mươi, ba mươi nước, mọi góc và phần lớn các cạnh đã có chủ, và ván cờ bước sang trung cuộc.
Trong đoạn đó không có nước nào "đẹp" đặc biệt, nhưng mỗi nước đều trả lời câu hỏi: chỗ nào lớn nhất còn trống? Đó chính là tinh thần của bố cục.
Bố cục và phong cách
Mỗi người chơi dần có phong cách bố cục riêng. Có người thích lấy đất chắc ở góc rồi xâm nhập vùng của đối phương sau. Có người thích dựng thế lớn rồi tấn công. Không phong cách nào đúng tuyệt đối; điều quan trọng là bố cục của bạn phải khớp với cách bạn thích chiến đấu ở trung cuộc.
Câu hỏi thường gặp
Người mới có cần học bố cục không?
Cần, nhưng sau khi đã vững đếm khí và sống chết. Bố cục đẹp mà nhóm chết thì vẫn thua.
Vì sao không nên đi trung tâm trước?
Vì ở trung tâm, cần rất nhiều quân mới vây được đất. Cùng số quân đó ở góc cho nhiều đất hơn và an toàn hơn.
Có bố cục nào "tốt nhất" không?
Không. Mỗi bố cục có ưu nhược riêng, và phong cách chơi của mỗi người khác nhau. Quan trọng là hiểu vì sao mình đi như vậy.
Bố cục kéo dài bao nhiêu nước?
Không cố định, thường tới khi bốn góc và phần lớn các cạnh đã có quân, và hai bên bắt đầu đánh nhau.
Có cần học thuộc các bố cục của kỳ thủ chuyên nghiệp?
Không cần ở giai đoạn đầu. Hiểu nguyên tắc góc, cạnh, trung tâm và cân bằng đất thế quan trọng hơn nhớ nước.
Bố cục trên bàn 13×13 có khác nhiều không?
Có. Góc và cạnh gần nhau hơn, nên sau vài nước đầu hai bên đã chạm nhau. Bố cục ngắn hơn và chuyển sang đánh nhau sớm hơn so với bàn 19×19.
