Có một thí nghiệm đơn giản mà các lớp cờ vây thường cho học viên làm: dùng cùng một số quân, thử vây một vùng ở góc, một vùng ở cạnh và một vùng ở trung tâm. Kết quả luôn giống nhau: góc được nhiều đất nhất, trung tâm được ít nhất. Hiểu vì sao, bạn sẽ hiểu gần hết logic của bố cục.
Mép bàn là bức tường miễn phí
Muốn một vùng trống thành đất của mình, bạn phải bao quanh nó. Ở góc, hai phía đã có mép bàn chắn sẵn; bạn chỉ cần xây hai phía còn lại. Ở cạnh, một phía có mép bàn; bạn xây ba phía. Ở trung tâm, không có gì chắn sẵn; bạn phải xây cả bốn phía.
Cùng một diện tích, số quân cần dùng tăng dần từ góc ra cạnh ra trung tâm. Đó là lý do câu "góc trước, cạnh sau, trung tâm cuối" trở thành nguyên tắc số một của bố cục (xem bố cục là gì).
Góc: an toàn và hiệu quả
Một nhóm ở góc không chỉ làm đất dễ, mà còn dễ sống. Hai mép bàn giúp nhóm có mắt với ít quân. Vì vậy trong phần lớn ván, bốn góc được chiếm rất sớm.
Tuy nhiên, góc cũng là nơi hai bên tranh chấp nhiều nhất. Các chuỗi nước chuẩn ở góc gọi là định thức.
Cạnh: mở rộng từ góc
Sau khi có góc, bước tự nhiên là mở rộng dọc theo cạnh. Một quân ở cạnh, cách quân góc vài giao điểm, tạo thành một khung đất. Khoảng cách phù hợp phụ thuộc vào độ cao của quân và sức mạnh xung quanh:
- Quân góc càng mạnh, mở rộng được càng xa.
- Nếu đối phương đã có quân gần đó, mở rộng quá xa dễ bị chen vào giữa.
Trên cạnh, đường số ba và đường số bốn là hai độ cao chính: đường ba chắc đất hơn, đường bốn hướng ra trung tâm nhiều hơn.
Trung tâm: ít đất, nhiều ảnh hưởng
Trung tâm ít khi trở thành đất lớn, nhưng nó rất quan trọng cho chiến đấu. Nhóm nào chạy được ra trung tâm thì khó bị bắt, vì trung tâm rộng, nhiều khí. Bức tường hướng ra trung tâm có thể dùng để tấn công nhóm yếu của đối phương.
Vì thế, người chơi giỏi không bỏ mặc trung tâm; họ tranh trung tâm bằng cách tấn công hoặc chạy nhóm, chứ không cố làm đất trực tiếp ở đó.
Áp dụng vào những nước đầu
Trên bàn 19×19:
- Hai bên thường lần lượt chiếm bốn góc trong vài nước đầu.
- Tiếp theo là tiếp cận góc của đối phương hoặc khép góc của mình (đi thêm một quân để góc chắc hơn).
- Rồi mở rộng dọc cạnh.
- Khi các cạnh đã đông, giao tranh bắt đầu, và trung tâm trở thành chiến trường.
Trên bàn 13×13, các bước này diễn ra nhanh hơn nhiều; góc và cạnh gần nhau, đánh nhau đến sớm. Trên 9×9, gần như mọi nước đầu đều liên quan cả góc lẫn trung tâm, xem bố cục bàn 9×9.
Ngoại lệ: khi nào trung tâm đáng đi sớm
Có những ván người chơi cố tình đi trung tâm sớm để tạo sức ảnh hưởng lớn, rồi dùng nó tấn công hoặc làm một vùng đất lớn ở giữa. Đây là phong cách hợp lệ nhưng đòi hỏi khả năng chiến đấu tốt. Với người mới, bám nguyên tắc góc–cạnh–trung tâm là an toàn và dễ học nhất.
Tự kiểm tra trong ván
Trong 20 nước đầu của một ván 19×19, thử đếm: mình có quân ở mấy góc? Có góc nào trống mà mình đang đánh nhau ở trung tâm không? Nếu còn góc trống, đó thường là nước lớn nhất trên bàn. Đọc thêm nước lớn và nước gấp để biết khi nào nên bỏ góc để xử lý chỗ khác.
Một thí nghiệm tự làm
Lấy mười quân đen và bàn 19×19 trống. Thử vây một vùng ở góc sao cho kín: bạn sẽ thấy mười quân vây được một góc khá lớn. Nhấc hết ra, thử vây ở giữa cạnh: cùng mười quân, vùng nhỏ hơn rõ rệt. Nhấc ra lần nữa, thử ở trung tâm: mười quân chỉ vây được một khoảng rất nhỏ. Thí nghiệm này mất năm phút nhưng giúp bạn nhớ mãi vì sao người chơi tranh góc trước tiên.
Góc, cạnh, trung tâm và sống chết
Nguyên tắc góc–cạnh–trung tâm không chỉ nói về đất. Nó còn nói về an toàn. Một nhóm ở góc cần ít quân nhất để sống; một nhóm ở cạnh cần nhiều hơn; một nhóm lạc giữa trung tâm, nếu bị vây, cần rất nhiều quân mới tạo được hai mắt. Vì vậy khi xâm nhập vào vùng của đối phương, người chơi thường nhắm vào góc hoặc cạnh trước, nơi sống dễ nhất. Và khi bảo vệ vùng của mình, chỗ cần canh chừng nhất cũng là góc và cạnh. Hiểu mối liên hệ này giúp bạn đoán được đối phương sẽ xâm nhập vào đâu.
Câu hỏi thường gặp
Có phải lúc nào cũng phải chiếm góc trước?
Trong phần lớn ván, đúng vậy. Ngoại lệ là khi có nước gấp, ví dụ một nhóm của mình đang nguy cần cứu.
Vì sao nhóm ở góc dễ sống?
Vì hai mép bàn giúp tạo mắt với ít quân. Ở trung tâm, một nhóm cần nhiều quân hơn nhiều để tạo được hai mắt.
Đường số ba và số bốn khác nhau thế nào?
Đường số ba chắc đất hơn nhưng ít ảnh hưởng lên trên. Đường số bốn nhường một ít đất bên dưới nhưng hướng ra trung tâm mạnh hơn.
Trung tâm có bao giờ thành đất lớn không?
Có, trong những ván một bên có bức tường mạnh bao quanh trung tâm. Nhưng làm được điều đó cần nhiều quân và đối phương thường tìm cách xâm nhập.
Nguyên tắc này có áp dụng cho bàn 9×9?
Có nhưng mờ hơn, vì bàn nhỏ nên góc, cạnh và trung tâm rất gần nhau. Trên 9×9, sống chết và đánh nhau thường quan trọng hơn chọn góc.
Có nên học thuộc khoảng cách mở rộng dọc cạnh?
Không cần thuộc con số. Hãy nhớ nguyên tắc: quân góc càng mạnh thì mở rộng càng xa được, còn gần quân đối phương thì mở rộng ngắn lại để khỏi bị chen vào giữa.
