Hai chữ xuất hiện liên tục trong mọi cuốn sách cờ vây là đất và thế. Hiểu sự khác nhau giữa chúng là bước chuyển từ "chơi cờ vây" sang "nghĩ như người chơi cờ vây". Bài này giải thích từng khái niệm, cách chúng trao đổi cho nhau, và những lỗi hay gặp khi dùng thế.
Đất là gì
Đất là vùng mà bạn gần như chắc chắn sẽ giữ đến cuối ván và được tính điểm. Đất thường nằm ở góc và cạnh, được bao bởi quân vững chắc, đối phương khó xâm nhập.
Đất là thứ cụ thể, đếm được. Khi bạn có một góc 3-3 chắc chắn, bạn biết đó là vài điểm của mình.
Thế là gì
Thế là sức ảnh hưởng của một bức tường quân hướng ra một vùng trống. Thế chưa phải điểm; nó là tiềm năng. Một bức tường mạnh hướng ra trung tâm có thể:
- Biến vùng phía trước thành đất nếu đối phương không vào.
- Làm cho nhóm đối phương nào đến gần bức tường trở nên yếu và bị tấn công.
Thế khó đếm hơn đất, và giá trị của nó phụ thuộc vào cách bạn dùng nó sau này.
Trao đổi đất lấy thế
Rất nhiều tình huống trong cờ vây là một cuộc trao đổi: một bên nhận đất chắc, bên kia nhận thế. Ví dụ điển hình: khi đối phương xâm nhập vào điểm 3-3 dưới điểm sao của bạn, họ sống trong góc (lấy đất), còn bạn được một bức tường bên ngoài (lấy thế). Xem các điểm sao và tiểu mục.
Không bên nào tự động thắng trong trao đổi này. Kết quả phụ thuộc vào việc bên có thế dùng nó hiệu quả đến đâu.
Dùng thế cho đúng
Nguyên tắc quan trọng nhất: đừng dùng thế để làm đất ngay cạnh bức tường. Vùng sát tường vốn đã an toàn; đặt thêm quân ở đó chỉ lãng phí. Thế nên dùng để:
- Tấn công nhóm yếu của đối phương ở gần. Khi bị đuổi, đối phương phải chạy, và trong lúc bạn đuổi, bạn làm đất ở chỗ khác.
- Làm một vùng đất lớn ở xa hơn, nơi bức tường của bạn giúp vây được.
- Ngăn đối phương mở rộng vào hướng bức tường nhìn tới.
Một câu người chơi hay nói: "đừng đặt quân sát tường của mình". Tường mạnh thì quân đối phương không dám tới gần; phía trước tường mới là chỗ cần tranh.
Dấu hiệu bạn đang có nhiều thế
- Có một hoặc nhiều bức tường quân không có điểm yếu, hướng ra vùng trống lớn.
- Đối phương có nhiều đất ở góc và cạnh nhưng ít quân ở trung tâm.
Lúc đó chiến lược hợp lý là chủ động tấn công, hoặc dựng một vùng đất lớn ở trung tâm và cạnh, buộc đối phương phải xâm nhập.
Dấu hiệu bạn đang có nhiều đất
- Góc và cạnh của bạn chắc chắn, đối phương có tường hướng ra trung tâm.
Lúc đó chiến lược hợp lý là giữ cho mọi nhóm an toàn và xâm nhập hoặc thu hẹp vùng thế của đối phương trước khi nó thành đất.
Lỗi hay gặp
- Tham cả đất lẫn thế. Muốn giữ góc và cũng muốn tường, kết quả là cả hai đều mỏng.
- Để thế thành vô dụng. Có tường nhưng không tấn công, không làm đất phía trước; đối phương thong thả chiếm hết.
- Xâm nhập quá sâu vào vùng thế mạnh. Nhóm xâm nhập không sống được và bị bắt.
Đất và thế trên bàn nhỏ
Trên bàn 9×9, khái niệm thế rất ngắn hạn: tường chỉ cần vài nước là chạm mép bàn bên kia. Trên 13×13 nó rõ hơn, và trên 19×19 nó là một trong những chủ đề chiến lược lớn nhất. Hãy thử cảm nhận bằng cách chơi 13×13 trên trang chủ và 19×19 online.
Một ví dụ quen thuộc
Hãy hình dung góc dưới trái bàn 19×19: bạn có điểm sao, đối phương xâm nhập 3-3 và sống trong góc. Kết quả, đối phương có khoảng mười điểm đất góc chắc chắn, còn bạn có một bức tường năm, sáu quân hướng lên trên và sang phải. Nếu phía trên bức tường là cạnh trống và bạn đã có một quân ở góc trên, bức tường giúp bạn vây cả cạnh trái thành một khung lớn: thế đã biến thành đất. Nhưng nếu phía trên đã có nhóm vững của đối phương, bức tường chỉ nhìn vào đất của họ và gần như không làm được gì: bạn đã đổi mười điểm lấy một thứ vô dụng.
Cùng một chuỗi nước, kết quả khác hẳn tuỳ toàn bàn. Đó là lý do người chơi nói "thế phải có chỗ để dùng".
Đo thế bằng câu hỏi
Vì thế khó đếm, hãy đo nó bằng câu hỏi: nếu đối phương không làm gì, bức tường này sẽ biến thành bao nhiêu đất? Và: nếu đối phương đặt một quân vào vùng phía trước tường, mình có tấn công được nó không? Nếu cả hai câu đều trả lời tích cực, thế của bạn có giá trị thật.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn đất hay thế khi mới học?
Khi mới học, đất dễ hiểu hơn vì đếm được. Nhưng hãy thỉnh thoảng thử lấy thế để học cách dùng nó, vì đó là kỹ năng quan trọng về sau.
Thế có biến thành điểm được không?
Có, khi bạn dùng nó để vây một vùng đất lớn hoặc khi tấn công khiến đối phương mất quân. Thế không dùng thì không thành điểm.
Vì sao không nên đặt quân sát tường của mình?
Vì vùng sát tường vốn đã an toàn. Đặt quân ở đó không thêm được đất nhiều, trong khi nước đó có thể dùng ở chỗ lớn hơn.
Làm sao biết một bức tường có mạnh không?
Tường mạnh là tường không có điểm cắt, có đủ khí và không có nguy cơ bị bắt. Tường có điểm yếu thì chính nó sẽ bị tấn công.
Xâm nhập vào vùng thế của đối phương khi nào?
Khi vùng đó đủ rộng để nhóm xâm nhập có chỗ sống, hoặc khi bạn có quân gần đó hỗ trợ. Xâm nhập quá sớm hoặc quá sâu dễ mất nhóm.
Có phải bên có thế luôn phải tấn công?
Không bắt buộc, nhưng tấn công là cách dùng thế hiệu quả nhất. Nếu không có nhóm yếu nào để tấn công, hãy dùng thế để vây một vùng đất lớn.
