Khi bắt đầu chơi bàn 19×19, bạn sẽ nghe người ta nói về định thức (tiếng Nhật: joseki). Nhiều người mới nghĩ định thức là "bài thuộc lòng" giống khai cuộc cờ vua. Thực tế định thức gần với kinh nghiệm được đúc kết hơn là công thức bắt buộc. Bài này giải thích định thức là gì và cách học nó cho có ích.
Định nghĩa
Định thức là một chuỗi nước đi ở góc mà qua nhiều thế hệ người chơi, được coi là công bằng cho cả hai bên trong điều kiện bình thường. Sau chuỗi đó, mỗi bên nhận được thứ gì đó: một bên thường được đất, bên kia được thế, hoặc được tiên thủ để đi chỗ khác.
Chữ "công bằng" là cốt lõi. Định thức không phải chuỗi nước giúp một bên thắng, mà là chuỗi nước mà không bên nào thiệt rõ nếu chỉ xét riêng góc đó.
Vì sao định thức ra đời
Góc là nơi tranh chấp đầu tiên của mọi ván (xem góc, cạnh và trung tâm). Qua rất nhiều ván, người chơi nhận ra có những cách đáp trả trong góc lặp đi lặp lại vì chúng hợp lý. Những chuỗi đó được ghi lại, đặt tên và truyền dạy.
Định thức cũng thay đổi theo thời gian. Có những chuỗi từng được coi là chuẩn nhưng sau đó người ta tìm ra cách chơi tốt hơn. Vì vậy học định thức không phải học chân lý bất biến.
Định thức bắt đầu từ đâu
Hầu hết định thức bắt đầu từ một quân đã chiếm góc, rồi đối phương đến tiếp cận hoặc xâm nhập. Những điểm khởi đầu hay gặp:
- Quân ở điểm sao, đối phương tiếp cận từ cạnh hoặc xâm nhập 3-3. Xem xâm nhập 3-3 và tiếp cận điểm sao.
- Quân ở tiểu mục, đối phương tiếp cận trước khi góc được khép. Xem tiếp cận tiểu mục.
Vì sao học thuộc lòng có hại
Người mới hay mắc một lỗi: thuộc một chuỗi nước, rồi đi y chang trong mọi ván. Vấn đề là:
- Đối phương không đi theo sách. Khi họ đi một nước khác, người thuộc lòng không biết phải làm gì.
- Định thức đúng trong góc nhưng sai trên toàn bàn. Một chuỗi cho bạn tường hướng về phía đối phương đã có đất vững thì tường đó vô ích.
- Thuộc mà không hiểu, dễ nhớ sai. Sai một nước giữa chuỗi có thể biến kết quả công bằng thành thiệt hại lớn.
Có câu nói vui trong giới cờ: học định thức làm người ta yếu đi hai cấp. Ý là học mà không hiểu thì còn tệ hơn không học.
Học định thức cho đúng
- Hiểu mục đích mỗi nước. Nước này để làm gì: làm đất, lấy tiên thủ, tạo tường, hay ngăn đối phương sống?
- Hiểu kết quả cuối. Sau chuỗi nước, ai có đất, ai có thế, ai được đi tiếp?
- Nhìn toàn bàn trước khi chọn định thức. Chọn định thức cho tường hướng về phía mình có lợi. Xem chọn định thức theo hướng.
- Học ít nhưng chắc. Vài định thức đơn giản hiểu kỹ có ích hơn cả trăm chuỗi thuộc lòng.
Khi nào bỏ định thức
Nếu tình hình xung quanh làm kết quả định thức bất lợi cho bạn, hãy đi khác. Định thức là điểm tham khảo, không phải luật. Người chơi mạnh thường "bỏ định thức" đúng lúc, và chính những lúc đó cho thấy họ hiểu sâu.
Định thức và bàn nhỏ
Trên bàn 9×9, định thức gần như không có ý nghĩa vì góc quá gần trung tâm. Trên 13×13 có dùng được, nhưng thường phải điều chỉnh vì cạnh ngắn. Định thức phát huy đầy đủ trên 19×19, bạn có thể thử khi chơi online bàn lớn.
Một định thức được "đọc" thế nào
Khi gặp một định thức trong sách, đừng đọc như đọc danh sách. Hãy đọc như một câu chuyện ngắn. Ví dụ với xâm nhập 3-3 dưới điểm sao: bên xâm nhập muốn sống trong góc, bên điểm sao chọn chặn về một phía để tường hướng về nơi mình muốn, hai bên lần lượt bò dọc hai cạnh, rồi bên xâm nhập sống và bên điểm sao có tường. Câu chuyện có mở đầu (xâm nhập), cao trào (chọn hướng chặn) và kết thúc (đất đổi thế). Hiểu câu chuyện rồi, thứ tự từng nước trở nên dễ nhớ, và khi đối phương đi khác, bạn vẫn biết mục tiêu của mỗi bên để phản ứng.
Định thức trong ván của người mới
Trong các ván 19×19 đầu tiên, gần như chắc chắn bạn và đối phương sẽ "đi sai định thức" liên tục. Điều đó hoàn toàn bình thường. Quan trọng là sau ván, mở lại trong tài khoản và xem: kết quả ở góc có hợp lý không, có nhóm nào chết oan không? Đó là cách học định thức tự nhiên nhất.
Câu hỏi thường gặp
Người mới có cần học định thức không?
Chưa cần ngay. Hãy vững đếm khí và sống chết trước. Khi chơi 19×19 thường xuyên, bắt đầu học vài định thức đơn giản.
Có bao nhiêu định thức?
Rất nhiều, và luôn có biến thể mới. Không ai nhớ hết, kể cả người chơi chuyên nghiệp. Quan trọng là hiểu nguyên tắc.
Đi sai định thức có thua ngay không?
Không hẳn. Đi khác định thức có khi chỉ thiệt một chút, có khi lại hợp với toàn bàn hơn. Thiệt lớn thường đến từ việc đi sai giữa chừng mà không hiểu.
Định thức có giống khai cuộc cờ vua không?
Có điểm giống là đều là kinh nghiệm được đúc kết. Nhưng định thức chỉ nói về một góc, còn khai cuộc cờ vua nói về cả bàn.
Học định thức từ đâu?
Từ sách, từ ván của người chơi mạnh, và quan trọng nhất là từ chính ván của mình: mỗi khi góc có tranh chấp, xem lại và tự hỏi kết quả có công bằng không.
Có nên dùng định thức trên bàn 13×13?
Có thể dùng, nhưng hãy nhớ cạnh ngắn hơn. Một định thức cho bạn tường dài trên 19×19 có khi chạm ngay góc bên kia trên 13×13, làm giá trị kết quả thay đổi. Vì vậy trên 13×13 càng cần hiểu mục đích từng nước.
